Nederlandse voetbalcultuur verhindert snelle terugkeer in de wereldtop

Het Nederlands elftal heeft slecht gepresteerd op het EK en is inmiddels afgezakt naar de achtste plek op de wereldranglijst. De kans op een snelle herovering van het verloren terrein is ondanks de aanstelling van Van Gaal als nieuwe bondscoach niet groot. De Nederlandse voetbalcultuur staat een snelle terugkeer aan de top in de weg.

De kans voor een nationale voetbalploeg om een groot toernooi te winnen is niet groot. Er kan maar één ploeg winnen en vijftien landen verlaten het EK zonder prijs. Op het WK geldt dat zelfs voor 31 landen. Om een toernooi te winnen moet alles meezitten. Maar er wint wel altijd een topland. De laatste zeventig jaar is de wereldtitel gewonnen door een select groepje van niet meer dan zeven landen, de landen die altijd meedoen om de prijzen: Brazilië, Duitsland, Italië, Argentinië, Engeland, Frankrijk en Spanje. Op een enkele uitzondering na (Denemarken in 1992, Griekenland in 2004) geldt voor het EK hetzelfde. De geschiedenis laat zien dat meespelen om de titel vraagt om een structurele plek in de top acht. Nederland behoort sinds 1970 soms wel, soms niet tot die top acht. Op dit moment hangen we aan het elastiek. De kans op een verdere daling is groter dan de kans op een spoedige terugkeer aan de top. Dat heeft alles te maken met de Nederlandse voetbalcultuur.

In de jaren zeventig ontwikkelde Nederland zich van een onbeduidend voetballandje tot een internationale topploeg. Die stap werd gemaakt door een nieuw spelconcept te ontwikkelen: het totaalvoetbal. Het totaalvoetbal vindt zijn oorsprong bij Ajax en is door Michels en Cruijff meegenomen naar het Nederlands elftal en daar doorontwikkeld. In 1974 betoverde Oranje elke voetballiefhebber met de nieuwe speelstijl. Kenmerken van het totaalvoetbal van die tijd waren een meevoetballende doelman, aanvallende vleugelverdedigers, inschuivende centrale verdedigers, voortdurende positiewisselingen, bezetting van de vleugels en iets mindere mate vooruit verdedigen. Die stijl heeft Oranje gedurende veel toernooien succes gebracht: WK 1974, WK 1978, EK 1988, WK 1998, EK 2000 en WK 2010. In de tussenliggende jaren hadden we een zwakke lichting, werd er onvoldoende doorgeselecteerd of bezweek de ploeg aan onderlinge ruzies.

Op het afgelopen EK hebben we gezien dat Nederland niet in staat was het vertrouwde totaalvoetbal te spelen. De twee belangrijkste tekortkomingen waren het gebrek aan voetballend vermogen en handelingssnelheid van de verdedigers en de weigering of onmacht van de aanvallers om collectief vooruit te verdedigen. Het resultaat was dat Oranje op het middenveld niet alleen overlopen werd door klasseploegen als Duitsland en Portugal, maar ook door de modale Denen. Maar de afgang van Nederland wordt niet alleen veroorzaakt door het gebrek aan individuele klasse en collectieve inzet. De oorzaak ligt dieper. Nederland heeft onvoldoende in de gaten gehad dat de voetbalwereld niet stil is blijven staan. De wet van de remmende voorsprong heeft zijn tol geëist.

De wet van de remmende voorsprong is in 1937 geformuleerd door de Nederlandse historicus Jan Romein. De wet houdt in dat een voorsprong op een bepaald domein er vaak toe leidt dat er weinig stimulans is om te werken aan verdere verbetering of vooruitgang, waardoor een ander je op den duur voorbijstreeft. De wet geldt voor de economische en technologische ontwikkeling, maar evengoed voor het voetbal. Stilstand is achteruitgang, zo kun je de wet kort samenvatten. Barcelona en de Spaanse nationale ploeg hebben het voetbal de afgelopen tien jaar lang op een hoger plan gebracht. Het tikki-takka-voetbal bevat elementen van het oorspronkelijke Nederlandse totaalvoetbal, maar het is doorontwikkeld. Voortdurend balbezit speelt zich af op de helft van de tegenstander, waardoor continu de steekpass dreigt. Daarnaast zijn de razendsnelle combinaties, het hard inspelen, ook op spelers die in de dekking staan en de enorme handelingssnelheid aan de bal duidelijke innovaties. In alle wedstrijden was de handelingssnelheid van Spanje twee tempo´s hoger dan die van de tegenstander. Maar het belangrijkste verschil met het oorspronkelijke totaalvoetbal is het consequente vooruit verdedigen, waardoor balverlies nooit lang duurt.

Nederland is ver achtergebleven en is door veel landen voorbijgestreefd, niet alleen door Spanje. Is die achterstand in te halen? Zeker niet op korte termijn en zeker niet zonder een omslag in de Nederlandse voetbalcultuur. Om ver op de helft van de tegenstander te kunnen spelen heb je verdedigers nodig die beschikken over een aantal kwaliteiten om counters te elimineren: razendsnel, technisch perfect, sterk aan de bal, kopsterk, ontzag inboezemend en meedogenloos als het moet. Dat type verdedigers hebben we sinds Jaap Stam niet meer gehad. Dat is uiteraard niet toevallig. De Nederlandse voetbalcultuur heeft geen waardering voor het verdedigen. Goed (leren) verdedigen geniet geen enkele prioriteit. Vrijwel alle Nederlandse eredivisieclubs verdedigen abominabel, zoals we elk competitieweekend opnieuw kunnen zien. Ploegen hebben keeperstrainers en spitsentrainers, maar vrijwel nooit een trainer die spelers de elementaire beginselen van individueel en collectief verdedigen bijbrengt.

De Nederlandse voetbalcultuur produceert constant een kweekvijver van aanvallers en aanvallende middenvelders die op jonge leeftijd een kans krijgen in de eredivisie, waarna de besten zich al snel verder kunnen ontwikkelen in de grote buitenlandse competities en de Champions League. Diezelfde Nederlandse voetbalcultuur zorgt er ook voor dat een kweekvijver van verdedigers ontbreekt. Dat wreekt zich in Oranje. We hebben daar niemand die gehard is bij de grote buitenlandse clubs. We moeten het doen met verdedigers van modale buitenlandse ploegen en onervaren jongens uit de eigen competitie. Dat is voldoende tegen modale voetballanden, maar niet meer tegen de toplanden. Als de Nederlandse voetbalcultuur niet verandert zullen we nooit die kweekvijver van tientallen jonge verdedigers krijgen die nodig is om uiteindelijk vier verdedigers van het kaliber Jaap Stam in het Nederlands elftal te krijgen. Zolang dat niet gebeurt staat iedere bondscoach machteloos. Zelfs Louis van Gaal.