Naar betere sportprestaties met behulp van de M-factor

door: Peter Siebesma

Met de X-factor onderscheid je je op artistiek gebied door je bijzondere talenten. De M-factor lijkt hier wel wat op en gaat over je mentale capaciteiten. De M-factor zorgt ervoor dat al je sportieve vaardigheden worden gefaciliteerd of juist geblokkeerd. Als topsporter is het dus van belang om in mentale vaardigheden te investeren. De huidige sportpraktijk is vaak anders. In deze column beschrijf ik een nieuwe koers die ertoe kan leiden dat mentale vaardigheden voortaan over de volle breedte benut worden.

Het schema links is gebaseerd op het professionele voetbal, maar naadloos toe te passen op andere takken van sport. Het gearceerde veld bovenin de driehoek is het uiteindelijk sportief rendement. Daaronder de vaardigheden die nodig zijn om dit rendement te halen. Onderaan heb ik de mentale vaardigheden geplaatst: de persoonlijkheid van de sporter vormt de basis van eigen sportief handelen. Opvallend is hoeveel topspelers het belang van mentale vaardigheden benadrukken. Op het hoogste niveau geven deze vaak de doorslag.

M1. Algemene sportmentaliteit
De M-factor gaat over de toepassing van mentale capaciteiten. Voor een beter begrip hiervan hanteer ik een indeling in drie mentale vaardigheidsgebieden. M1 betreft algemene sportmentaliteit. Als topvoetballers het belang van mentaliteit noemen gaat het vooral over deze eigenschappen: er voor willen gaan, doorzettingsvermogen, voldoende zelfvertrouwen, willen winnen! Het gaat hier om de kern van topsport bedrijven: al je persoonlijke eigenschappen aanwenden voor topprestaties.

M2. Mentale vaardigheden met rationele controle
M1 betreft algemene sportmentaliteit, M2 en M3 gaan over specifieke mentale vaardigheden. In M2 treffen we vaardigheden aan op bewust denkniveau. Daarin staan aandacht, focus en concentratie centraal. M2 draait om rationele controle over het spel, je niet laten afleiden door interne en externe prikkels. Zonder goede focus komen je fysieke, tactische en strategische vaardigheden niet goed uit de verf. Voor veel sporters houdt het met M1 en M2 op. Daarmee laten ze wel de lastigste mentale problemen liggen.

M3. Mentale vaardigheden zonder rationele controle
M3 betreft gedrag in de sport waar rationele aansturing tekortschiet. Bij M3 gaat het over dingen die je doet zonder dat je dat wilt of dingen die je nalaat terwijl je het juist wel wilt. Als je probeert om daar - net als bij M2 - bewust grip op te krijgen, lukt je dat moeilijk of helemaal niet. Interim-trainer Foppe de Haan van FC Heerenveen vatte M1 en M2 laatst treffend samen: ‘alles geven en koppie erbij’. Korter en duidelijker kan het niet. Bij M3 ligt het een stuk lastiger. Die schiet er in de sporttraining daarom vaak bij in. Dat komt omdat mentale training voor veel sporters concreet en duidelijk moet zijn. M1 en M2 voldoen daaraan, M3 niet. Het resultaat is dat je M3 links laat liggen. Zo blijven uitgerekend de lastigste mentale processen de sportieve prestaties drukken!

M2 en M3 zijn in de praktijk overigens niet scherp af te bakenen. Zo zijn er bepaalde sportmomenten waarin goede concentratie (M2) niet alleen lukt met rationele controle. Dat komt omdat externe prikkels zo sterk kunnen zijn, dat ze niet bewust zijn te controleren. Ook op afleiding door interne prikkels is rationeel vaak moeilijk grip te krijgen.

Nieuw taalgebruik
Als je als sporter niet over M3-vaardigheden beschikt, levert dat door de bank genomen een rendementsverlies op van een kleine tien procent. Dit is een globale benadering die ervan uitgaat dat fysieke, technische, tactische en mentale vaardigheden even zwaar meewegen. Mentale vaardigheden zijn dan verantwoordelijk voor vijfentwintig procent van het sportief rendement; M3 maakt daar (minstens) één-derde deel van uit. In topsport gaat het uiteindelijk om kleine verschillen. In het profvoetbal kan door M3 promotie of degradatie beslist worden (of kwalificatie van een Nederlands voetbalteam voor een EK…).

Om dit rendementsverlies van een kleine tien procent op te vangen moet je dus ‘het diepe in’. Het is niet anders. Wat moeilijk bereikbaar is, moet je toch eerst zelf opzoeken. Hoe? Je hebt daarvoor eerst een nieuwe vocabulaire nodig. De bestaande taal van M3 is die van de psychologie. Voor voetballers is die niet geschikt. Faalangst en onbewuste processen zijn woorden van de psycholoog. Ze passen niet in het jargon van coaching en training, schrikken sporters af.

Een goed alternatief is er nog niet. Die kun je wel ontwikkelen. Hoe? Door mentale mogelijkheden en hindernissen in het spel met toegankelijke taal weer te geven. Vervolgens vaardigheden ontwikkelen die in dezelfde taal zijn beschreven. Voor het professionele voetbal zou de KNVB hier een aantal deskundigen opdracht voor kunnen geven. Daarvoor moet je psychologische en voetbal-deskundigheid bij elkaar brengen.

Deze benadering is in mijn visie de enig juiste manier om mentaliteitsverbetering in het Nederlands topvoetbal effectief aan te kunnen pakken.

Hoe ziet zo’n nieuwe taal er uit? M3 gaat vooral over emoties waar je met denken onvoldoende grip op hebt. De nieuwe taal moet dat goed kunnen beschrijven. Zelf heb ik in mijn boek Het derde elftal mentale vaardigheden als spelers van een derde elftal gepresenteerd. Het illustreert hoe je lastige mentale zaken concreter en luchtiger kunt beschrijven.

Geschikte taal biedt scherper zicht op mentale aspecten
Wat levert nieuwe taal op? Allereerst ben je hiermee beter in staat om mentale aspecten in de sport te herkennen. Je kunt daarmee sportieve gebeurtenissen in termen van de M3-factor analyseren en beschrijven. Het tegenovergestelde is momenteel het geval. Door gemis aan taal voor de M-factor wordt veel te weinig op de aanwezigheid van mentale aspecten gelet. De vaardigheid om deze in het spel te herkennen neemt hierdoor af.

Een mooi voorbeeld is de laatste WK-wedstrijd van het Nederlands Elftal in 2014. Met strafschoppen moest de wedstrijd beslist worden. De voorbereiding op die penaltyreeks verliep rommelig. Van Gaal vroeg achtereenvolgens twee spelers om de eerste strafschop te nemen, maar beiden weigerden. De derde accepteerde maar zijn eerste doelpoging was slap en niet succesvol. Het leidde het verlies van de wedstrijd in en het einde van een WK-avontuur.

In de analyses en commentaren werd nadien vooral gesproken over de onmogelijkheid om nog een keeperswisseling toe te passen. Dit had Nederland kunnen redden. Men ging daarbij voorbij aan het feit dat de angst z’n werk al had gedaan in de voorbereiding op de penaltyserie. De pers had aan dit aspect minder aandacht besteed omdat het minder relevant leek. De gevoeligheid om mentale details te zien ontbrak.

Met een nieuwe vocabulaire kun je mentale aspecten in de sport beter benoemen, maar je leert ook beter over het spel praten in termen van mentale hindernissen en vaardigheden. Voetbalanalyses op televisie zouden er - wat betreft mentale aspecten - heel wat interessanter en informatiever door kunnen worden.

Beter zicht op mentale aspecten biedt meer mogelijkheden voor mentale training
De volgende stap ligt voor de hand: betere coaching en training van mentale vaardigheden, met name M3. De ontwikkeling van goede methodieken zal een lang traject zijn. Dat is geen probleem. Al werkend ontwikkel je als trainer en spelers de juiste vaardigheden.

Als je met nieuwe taal meer grip op M3 krijgt, zijn de mogelijkheden legio. Ik heb in Het derde elftal diverse valkuilen beschreven, zoals vermindering van mentale druk in uitwedstrijden, doemdenken vanuit herhaaldelijk verlies tegengaan, mentale verslapping na spelhervattingen voorkomen, beheersen en doseren van persoonlijke emoties, herstel van uiteengevallen teamcohesie, optimale emotionele controle bij penalty's, etc. Met nieuwe taal kun je deze en andere zaken nog veel beter uitwerken.

Cultuurverandering en acceptatie van nieuwe mentale technieken
Binnen de sport creëer je zo een nieuwe cultuur waarin mentale aspecten thuishoren. Daarin vervalt het taboe van het mentale. Hoe meer de sport erin slaagt de M-factor - in het bijzonder M3 - operationeel te maken, hoe gewoner het wordt om als speler het mentale aan de orde te stellen. Spelers zijn dan even slagvaardig met mentale als met technische en tactische vaardigheden. Lacherig doen over mentale coaching zal tot het verleden behoren.

Gaat de sport er met M3 ook anders uitzien? Minder ruw, meer vanuit doordachte concepten of juist meer vanuit intuïtie opgebouwd? Wat voetbal betreft: ik denk dat het spel even hard zal blijven, spelen met de juiste winnaarsmentaliteit betekent tot het uiterste gaan. Met M3 erbij zal de beheersing van emotionele processen ongetwijfeld toenemen.

Trukendoos
Met die emoties zullen ook meer spelletjes gespeeld worden. M3 zal ook offensief worden ingezet om de ander uit de tent te lokken tot overtredingen die mogelijk met kaarten worden bestraft. Het vereist van de tegenpartij om daar juist beter tegen bestand te zijn en in de mentale tegenaanval te gaan. Het spelletje zal altijd een spelletje blijven en de trukendoos wordt door mentale vaardigheden alleen maar meer gevuld. De wedstrijd van de toekomst zal daarom door toedoen van de M-factor steeds meer een gezond, sportief én mentaal gevecht worden.

Het sportief rendement zal erdoor toenemen. Dit laatste staat in ieder geval vast. Het lijkt mij de belangrijkste beweegreden voor de topsport om de komende jaren in het door mij geschetste brede spectrum van mentale vaardigheden te investeren.

Leestips:

• Het Derde Elftal, uitgeverij Lucht, Peter Siebesma
• www.hetderdeelftal.weebly.com

Peter Siebesma is psycholoog en werkte als klinisch ontwikkelingspsycholoog en later als directeur-bestuurder in de gezondheidszorg. Hij is auteur van 'Het derde elftal', zie ook hier. Op deze website schrijft hij regelmatig analyses van voetbalwedstrijden binnen eredivisie en elders, bezien door de mentale bril van Het derde elftal. Nieuwe commentaren kondigt hij aan op Twitter.