De sporter als transklasser

door: Jan de Leeuw

Bestaanszekerheid is het belangrijkste thema van de verkiezingen voor de Tweede kamer dit jaar. Er zijn grote zorgen over armoede voor honderdduizenden Nederlanders. Van de Nederlandse kinderen leeft bijna tien procent in armoede. Daardoor zijn er voor deze kinderen financiële drempels om lid te worden van een sportvereniging. Armoede is niet alleen het hebben van weinig inkomen en vermogen. Het is breder. Arm zijn is niet alleen arm in geld. Het is ook arm zijn in kansen, mogelijkheden, reputatie, representatie en macht.

'Armoede gaat letterlijk in je lichaam zitten. Je voelt je minderwaardig, niet alleen omdat je misschien niet de duurste kleding draagt, maar ook omdat mensen anders naar je kijken en je anders behandelen'. (Van de Kamp 2023) Dit jaar verschenen er meerdere boeken over kinderen uit lagere sociale milieus die doorgroeien naar de hogere klassen. Ze worden ‘transklassers’ genoemd. Een van die boeken is Transklasse van Lenette Schuijt. (Schuijt 2023) Ook mensen met een bijzonder sportief of cultureel talent en een eenvoudige afkomst kunnen we zien als transklassers. Denk aan Johan Cruijff en Lee Towers.

Transklasser
Een transklasser groeit op in een laag sociaal milieu en komt na verloop van tijd terecht in een hoger sociaal milieu. Vaak maakt de hogere opleiding het mogelijk te stijgen op de sociale ladder. In het hoger onderwijs en het bijkomende studentenleven komt de transklasser dagelijks in contact met mensen uit een hoger milieu, met een andere leefwijze en kijk op het leven. Ook sporters, musici, kunstenaars en artiesten kunnen transklassers zijn. Het is dan niet het onderwijs, maar het bijzondere talent dat de deuren opent naar de hogere echelons van de samenleving.

De meeste transklassers houden hun hele leven het gevoel in twee werelden te leven. Aan de ene kant groeien ze op in een laag sociaal milieu, met weinig geld, laaggeschoold werk en slechte behuizing. Aan de andere kant is het nieuwe milieu er een van welvaart, hoog opgeleiden, een eigen huis, meestal in een welstandswijk. Sommige topsporters uit een eenvoudig milieu houden hun hele leven twee vriendengroepen: een groep uit het ouderlijk milieu en een groep uit de nieuwe omgeving van de topsporter.

Een transklasser komt in aanraking met verschillende waarden- en normensystemen. Die systemen kunnen schuren. Ze kunnen conflicteren. Zeker geldt dit voor topsporters uit eenvoudige milieus die in een wereld terechtkomen van welvaart, luxe, snelle auto’s, glamour en glitter. Niet iedere topsportende transklasser gaat dat goed af. Sommigen kunnen bijvoorbeeld de weelde niet aan en zien dat hun maatschappelijke positie een terugval kent.

Bekende sporters als transklassers
Bekende transklassers in Nederland zijn Joop van de Ende, Ron Meyer, Carola Schouten en Lisa Westerveld. Internationaal kunnen we denken aan Michelle Obama en Keir Starmer, de leider van Labour in het Engeland. Beroemde muzikanten onder de transklassers zijn Anouk, Bruce Springsteen en Lee Towers. Misschien zijn er wel duizenden of zelfs tienduizenden topsportende transklassers. Beroemde voorbeelden zijn Diego Maradona en Michael Jordan.

Deze topsporters en artiesten hebben allemaal een achtergrond in een lager sociaal milieu. Zonder een academische carrière weten zij hun maatschappelijke positie te verbeteren. Daarbij speelt een uitzonderlijk talent een belangrijke rol, maar vaak ook discipline, doorzettingsvermogen en een krachtig arbeidsethos. Volgens Lenette Schuijt zijn deze eigenschappen oververtegenwoordigd bij transklassers. Zoals ook passie en het gevoel van het ‘heilige moeten’.

Topsportende transklasser doet iets terug: Johan Cruijff
Sportende transklassers willen vaak iets terugdoen voor hun milieu van herkomst. Johan Cruijff groeide op in de wijk Betondorp in Amsterdam. (Kok 2019) Zijn ouderlijk huis stond niet ver af van ‘De Meer’, het toenmalige Ajax-stadion. Na de oorlog hadden zijn ouders een groentezaak. De moeder van Johan werkte af en toe vrijwillig als hulp in de kantine van het Ajax-stadion.

De vader van Johan overleed op jonge leeftijd (45 jaar) aan een hartverlamming. De winkel werd gesloten. Moeder Nel werd kostwinner van het gezin. Ze werd huishoudster bij toenmalig Ajax-trainer Vic Buckingham. Ajax hielp ook een handje. Nel maakte de kleedkamers schoon en dat werd door Ajax betaald.

Johan is twaalf als zijn vader overlijdt. Na de lagere school startte hij drie keer de ULO, maar zonder succes. Hij bleef tweemaal zitten en ging werken. Zijn eerste baantje was als winkelbediende bij Perry van der Kar.

Johan groeide uit tot een van de beste voetballers van de wereld. Maar hij hield altijd respect voor mensen met een eenvoudige afkomst. Hij projecteerde daarin als het ware zijn waardering voor zijn ouders en het schoonmaakwerk van zijn moeder in het stadion van Ajax.

Op het einde van zijn loopbaan richtte hij de Johan Cruyff Foundation op. De Foundation steunt en ontwikkelt sport- en spelprojecten voor jongeren voor wie sport niet vanzelfsprekend is.

Dirk Kuyt: thuis hard werken en weinig vakantie
Een ander voorbeeld is Dirk Kuyt. (Veerman 2023) Hij groeide op in Katwijk. Zijn vader voer door de week op een opleidingsschip voor vissers. Hij was de hele week van huis, behalve in het weekend. Elke vrijdag kwam de vader van Dirk thuis met een zak vis.

Op zaterdag voetbalde Dirk en dan was zijn vader er altijd bij. Op zondagochtend gingen ze naar de kerk en ‘s middags ging vader Kuyt al slapen want hij moest zich ‘opladen’ voor de volgende dag, wanneer hij weer ging werken. ’s Avonds keken ze naar Studio Sport.
Het leven van de familie Kuyt bestond uit hard werken en weinig vakantie. (Kuyt & De Groot 2020). Als het mooi weer was, ging men wel eens naar het strand. Het geloof speelde een grote rol in het gezin. Op zondag mocht Dirk wel naar Studio Sport kijken maar niet een wedstrijd bezoeken. Toen Dirk aan zijn profcarrière begon, werd er een uitzondering gemaakt. Hij mocht ook op zondag voetballen.

Mede door zijn ambitie en doorzettingsvermogen had Kuyt een geweldige voetbalcarrière. Al tijdens die carrière richtte Kuyt zijn eigen Foundation op: de Dirk Kuyt Foundation. Hij wilde iets terugdoen voor de maatschappij. De Foundation richt zich op ondersteuning van de gehandicaptensport in Nederland. Dat geeft mensen met een beperking de mogelijkheid te ervaren hoe leuk sporten is. Ook kunnen mensen met een handicap op deze manier hun sociale omgeving verbreden.

Tot slot
Klasse heeft een enorme invloed op het leven van mensen. Wie in een arm gezin opgroeit, gaat gemiddeld zes jaar eerder dood en leeft gemiddeld vijftien jaar korter in goede gezondheid. (Meyer 2023). Sporters die hun oorspronkelijk milieu ontstijgen, kunnen veel terugdoen voor de samenleving. Zie de voorbeelden van Johan Cruijff en Dirk Kuyt.
Andere sporters zetten zich als ambassadeur in voor kinderen uit kansarme gezinnen. Zo zijn Sifan Hassan, Marianne Vos, Shanice van de Zanden en Erben Wennemars ambassadeur van het Jeugdfonds Sport & Cultuur. Ook sportjournaliste Dione de Graaff is ambassadeur. Het Jeugdfonds betaalt de contributie of het lesgeld voor kinderen en jongeren tot 18 jaar uit gezinnen waar te weinig geld is om aan sport en cultuur te doen. Deze kinderen missen allerlei ervaringen die voor andere leeftijdsgenootjes vanzelfsprekend zijn. Sport en cultuur helpen een kind zich fysiek, mentaal en sociaal optimaal te ontwikkelen. Dat is belangrijk voor de toekomst van het kind, maar ook voor het gezin en uiteindelijk voor de hele samenleving.

Jan de Leeuw is opleider, auteur en adviseur. Hij is auteur van 'De Sportwereld voor het hbo' en 'Het sportbeleid voor het hbo' (allebei uitgegeven door Arko Sports Media) en Sportbusiness en ethiek (Damon).