De (on)voorspelbaarheid van 2034

De werelden van Mediocristan en Extremistan

door: Johan Steenbergen

Soms gaan veranderingen snel, soms langzaam. Binnen de sector sport en bewegen, in ruime zin, zijn tal van interessante ontwikkelingen die, als we terugkijken, al snel zo’n twee tot drie decennia beslaan. Denk aan de groei van het aantal professionals werkzaam binnen de sport, de verscheidenheid van functionarissen, de talrijke nieuwe sport- en beweegopleidingen, lectoraten, practoraten en het aantal gemeenten dat nu een beleidsplan ‘sport’ heeft. Er is veel gebeurd de afgelopen decennia. Maar goed, terugkijken is eenvoudiger dan naar voren kijken, tien jaar, twintig jaar of nog verder.

Natuurlijk zijn er trends en ontwikkelingen die een directe invloed hebben op sport en bewegen; duurzaamheid, de grotere gezondheidsverschillen, de gegroeide tweedeling in onze samenleving, technologie, gebruik van de openbare ruimte en de krapte op de arbeidsmarkt. Deze laatste zal de komende jaren – met het uittreden van de babyboomers – alleen nog maar toenemen.

Dit zijn trends, soms venijnige problemen, die in meer of mindere mate voorspelbaar zijn en waar we ons met gezamenlijke inzet op kunnen richten en die ook op ons netvlies staan (zie bijvoorbeeld het sportonderzoek vandaag de dag). Zonder hier een uitvoerige filosofische discussie te voeren, is het geven van een voorspelling toch vooral gebaseerd op wat het (nabije) verleden ons kan zeggen over wat we in de toekomst kunnen verwachten.

Dit is zeer goed mogelijk bij veel trends die een trendmatige, statistische basis veronderstellen. Het zijn trends die Nassim Nicholas Taleb in zijn boek De Zwarte Zwaan (2007) beschouwt als gebeurtenissen die ‘binnen de normale gang der dingen vallen’. Ze zijn redelijk voorspelbaar en het onderzoek dat we binnen de sport uitvoeren, denk aan het monitoren van beleidsinspanningen, geeft ons mooi zicht op verschillende ontwikkelingen.

Interessant is dat er ook gebeurtenissen zijn die uitschieters vormen op deze ‘normale gang der dingen’. Een meest in het oog springend voorbeeld is de coronapandemie, maar er zijn meer voorbeelden te geven (ik zou hier zeggen, lees zijn boek). Hij introduceert voor deze onvoorspelbare gebeurtenissen, vrij naar filosoof Karl Popper, de term Zwarte Zwaan. Dit zijn gebeurtennissen waarvoor geen duidelijke aanwijzing zijn dat ze optreden, het is een gebeurtenis met zeer grote gevolgen en naderhand zoeken we naar verklaringen hoe deze onverwachte gebeurtenis nu heeft kunnen gebeuren. Ik vind de grondgedachten van de Zwarte Zwaan interessant voor de status van en implicaties voor onderzoek.

Veel onderzoek zal zich nog steeds afspelen binnen wat Taleb noemt 'Mediocristan'. Bijvoorbeeld onderzoek naar het sport- en beweeggedrag zal weliswaar verschillen tussen gemeenten, provincies, wijken, maar nog steeds zal het zo zijn dat bijvoorbeeld het landelijke gemiddelde niet erg zal fluctueren over de tijd en zal dit in de komende jaren ook niet doen (denk ook aan gemiddelde lengte, gemiddeld gewicht en de gemiddelde calorieconsumptie). Deze ontwikkelingen zijn redelijk voorspelbaar, op voorwaarde dat een steekproef groot genoeg is.

Taleb onderscheidt nog een tweede werkelijkheid waar één enkele waarneming een enorme invloed kan hebben op het totaal. Hij geeft het volgende voorbeeld. Stel we brengen duizend mensen bijeen en berekenen het totale vermogen en voegen vervolgens Bill Gates toe (of Elon Musk). Hoewel ik niet precies op de hoogte ben van het vermogen van Bill Gates of Elon Musk, is niet moeilijk te begrijpen dat het toevoegen van één van beiden in hoge mate bepalend is voor het totale vermogen van de bijeengebrachte groep mensen.

De meeste ontwikkelingen binnen de sport- en beweegwereld zullen zich afspelen in Mediocristan en over tien jaar zal het sport- en beweeggedrag in aandachtswijken iets zijn toe- of afgenomen, zal het aantal professionals in de sport iets zijn af- of toegenomen, het aantal sportverenigingen iets zijn af- of toegenomen et cetera. Zijn er echter ook ontwikkelingen die de (onvoorspelbare) wetten van Extremistan volgen?

Het enige wat ik nu kan bedenken is de invloed van Artificial Intelligence, kunstmatige intelligentie. Dat zal ook komen door mijn leeftijd dat deze ontwikkelingen zich voor mij soms in het schimmenrijk afspelen, maar mijn voorspeling is dat de rol van onderzoekers deels anders zal zijn. Zo zullen AI-algoritmen steeds vaker worden ingezet om patronen en trends te identificeren die voor mensen moeilijk te detecteren zijn en zullen we in de toekomst steeds meer AI gebruiken voor het bouwen van voorspellende modellen.

Neem ook ChatGPT. Zal die een deel van het onderzoekswerk kunnen overnemen? Bijvoorbeeld het verzamelen van data, het rapporteren hierover en de ontwikkelingen over de tijd? Activiteiten die toch een groot deel van ons onderzoekswerk beslaan. Zal de onderzoeker in 2034 niet vooral iemand zijn die met data op zak, verkregen met de spreekwoordelijke ‘druk op de knop’, samen met tal van partners gaat kijken hoe maatschappelijke problemen zijn aan te vliegen en waar mogelijk zijn op te lossen? Vraagt dit van de onderzoeker in 2034 niet vooral de juiste vragen stellen (aan ChatGPT), verbindingen maken tussen tal van betrokkenen en dat creativiteit steeds belangrijker wordt?

Er zal nog veel hetzelfde zijn in 2034, met hele kleine veranderingen binnen Mediocristan, maar de grootste ontwikkelingen, die heel onvoorspelbaar zijn, zullen te maken hebben met de technologische invloed op ons dagelijks leven. Die invloed wordt, zie berichten terug van enkele decennia geleden over gebruik van computers en mobiele telefoons, eerder onderschat dan overschat. Kortom, wat is te voorspellen en wat is onvoorspelbaar in een wereld die nog vaak een reis is binnen Mediocristan, maar zich steeds meer zal afspelen in Extremistan.

Johan Steenbergen is sinds september 2021 werkzaam als clusterhoofd Organisatie, Educatie & Topsport en senior onderzoeker bij het  Mulier Instituut. Daarvoor werkte hij ruim een jaar bij Kenniscentrum Sport & Bewegen. Verreweg het grootste deel van zijn carrière was hij directeur/eigenaar van onderzoeks- en adviesbureau Kennispraktijk, dat hij oprichtte in 2001. Steenbergen promoveerde in 2004. In zijn proefschrift stond de vraag centraal waar en of er grenzen zijn te trekken tussen sport en niet-sport. In de jaren tachtig studeerde hij Bewegingswetenschappen aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.