Commentaar van... Joop Alberda

Joop Alberda was van 1992 tot 1996 bondscoach van de nationale herenvolleybalploeg met welk team hij in 1996 olympisch goud in Atlanta won. Na zijn carrière als volleybalcoach was Alberda van 1997 tot eind 2004 technisch directeur van NOC*NSF. Hij was verantwoordelijk voor alle sporttechnische zaken zoals innovatie, begeleiding, faciliteiten en olympische programma's.

Daarna werkte Alberda onder meer voor de Russische voetbalbond, als algemeen manager van de wielerploeg Cervélo Test Team, interim topsportadviseur bij de roeibond, technisch directeur bij de atletiekunie, technisch directeur bij de zwembond en technisch directeur bij de volleybalbond. Ook was Alberda een van de oprichters van NLcoach, belangenbehartiger van trainers en coaches in Nederland.

AI: einde van de coach of onmisbaar hulpmiddel?

In de jaren tachtig werkten we in het volleybal voor het eerst met een coach decision support system met behulp van de computer en op basis van videobeelden. Ik wilde spelers beter maken, maar mensen verweten mij dat ik er robots van maakte. Wat wij destijds deden, is niet te vergelijken met de ogenschijnlijk oneindige mogelijkheden die artificial intelligence de sport tegenwoordig te bieden heeft. Toch is er een analogie. Het verwijt dat we robots maken van spelers wordt ook nu weer naar voren geschoven. Dat heeft te maken met de angst voor verlies van autonomie.

Toen schaakcomputer Deep Blue in staat bleek om wereldkampioen Garri Kasparov op het schaakbord te verslaan vonden we dat heel vervelend. We bleken als mens toch niet dat superieure wezen te zijn waarvoor we onszelf al die tijd hadden aangezien. Het verlies aan autonomie raakt ons in het diepst van ons wezen. Moeten we artificial intelligence daarom uit de sport bannen? Nog afgezien van het feit dat je het waarschijnlijk niet tegen kunt houden, zelfs als zou je het willen, moet je dat volgens mij ook helemaal niet willen.

Het coach decision support system dat wij in de jaren negentig wilden ontwikkelen, moest ons informatie verschaffen waarover we nog niet eerder konden beschikken. Toen we als volleybalploeg in 1996 in Atlanta olympisch goud wonnen, hadden wij dat nog niet. Toen droomde ik van een schermpje naast me waarop ik cijfers zou kunnen zien van de spelers in het veld, en voorspellingen met betrekking tot de uitkomst. Natuurlijk zou ik daar niet blind op varen. De beslissing van de coach is immers ook afhankelijk van zaken die het systeem niet per se kan meten. Denk daarbij aan mentale aspecten en de rol van een speler in de groep. Ik sluit niet uit dat AI in de toekomst veel van dergelijke factoren ook mee kan nemen in een veel geavanceerder coach decision support system.

Sommige dingen zijn simpel. Ronaldo nam voor Portugal zestig vrije trappen op eindtoernooien en schoot slechts één keer raak. Dat kun je je afvragen of het nog wel zo’n slim idee is dat Ronaldo alle vrije trappen voor Portugal neemt. Nee dus. Die conclusie is niet bijster ingewikkeld. Toch is er in de traditionele sportwereld jarenlang enorm veel verzet geweest tegen het gebruik van statistieken door de zogenaamde ‘laptopcoaches’. Het gevolg van dergelijk verzet is dat we nog altijd naar een Ronaldo zitten te kijken die vrije trappen over en naast blijft mikken. Wat schieten we daar als kijker mee op? En wat schiet de coach ermee op? Het zou de kwaliteit van het kijkspel goed doen als de coach op zoek ging naar effectievere methodes om vrije trappen te benutten en daar zou die coach zelf ook garen bij spinnen want uiteindelijk levert het onder de streep meer doelpunten op.

Inmiddels zijn dit soort statistieken alweer bijna achterhaald, want lang niet alles is meetbaar. Hoe kijk je aan tegen het spel zonder bal? Wat kun je meten aan de looplijnen van spelers, de ruimte die zij voor elkaar maken? Wat te denken van de inbreng van Wout Weghorst in de kwartfinale tegen Turkije? Hoe meet je dat? Op dit gebied verwacht ik dat AI een enorme bijdrage kan leveren. Uiteindelijk gaat het in teamsport om het samenbrengen van een groot en complex geheel aan kwaliteiten. Waar de beslissing tot op heden voor een groot deel voortkwam uit de intuïtie van coaches, kunnen we in de toekomst AI mee laten denken.

Toen ik vorige week naar het eerste optreden van onze nieuwe minister-president in de Tweede Kamer zat te kijken, wenste ik hem ook wel een beetje hulp toe van AI. Als je het vergelijkt met een nationale voetbalploeg, zag ik een coach zonder ervaring in die rol op het hoogste niveau met een team van grotendeels debutanten, die afkomstig waren van vier verschillende clubs met vier verschillende spelopvattingen en speelstijlen. Wellicht was het een beter idee geweest om AI het scenario te laten doorrekenen, zodat Dick Schoof wist wat hem te wachten stond op het moment dat hij voor het eerst voor de leeuwen werd gegooid.

Aan de andere kant moeten we er ook voor waken om AI te zien als oplossing voor al uw problemen. Ik vind de mogelijkheden fascinerend, maar het heeft ook wel iets weg van de IT-bubbel twintig jaar geleden. Er wordt veel geïnvesteerd, er zijn hoge verwachtingen en het zal ook zeker grote invloed hebben. De rol die mensen spelen in beslissingsprocessen wordt anders en vele malen complexer. Kijk naar het Nederlands voetbalelftal op het EK, dat zijn in totaal 58 mensen; 26 spelers en nog eens 32 stafleden eromheen. Iedereen is een schakel in het grotere geheel en Ronald Koeman stuurt het aan. Hij krijgt van allerlei kanten ondersteuning, ook technisch. In de toekomst zal AI daar zeker een grote rol in gaan spelen, maar de autonome beslissing van de coach en van de spelers in het veld geeft voorlopig uiteindelijk nog altijd de doorslag.

Joop Alberda