Buit en spel, de handel in voetbaldromen

door: Judith van Heems & Nick Romeijn

De vraag hoe de ‘handel in dromen van jonge voetballers bij scouting, begeleiding en belangenbehartiging, kan worden voorkomen, stond centraal in het artikel dat Nick Romeijn en ik schreven voor het blad Justitiële Verkenningen. In dat artikel proberen wij in beeld te brengen hoe verschillende partijen uit het voetbalsysteem inspelen op de voetbaldroom van kinderen, hoe het gehanteerde mechanisme van selecteren veelal in dienst staat van het doel winst te behalen (financieel dan wel competitief) en dat zowel middel als doel ten koste kan gaan van het welzijn van een kind.

De afgelopen decennia is het professionele voetbal namelijk gegroeid tot een miljardenindustrie, waarmee de voetballer een verdienmodel is geworden. Niet alleen voor clubs, maar ook voor familie, vrienden, belangenbehartigers en andere commerciële en voetbalgerelateerde organisaties. In de zoektocht naar dat ene toptalent en in de hoop een graantje mee te pikken bij die gewilde megatransfer wordt er steeds méér gespeculeerd op steeds jónger voetbaltalent. De vraag is of we daarbij de mens, het kind, achter de voetballer niet uit het oog zijn verloren.

Betrokken partijen en hun belangen
Vanuit ons werk, bij respectievelijk het Openbaar Ministerie en de Sportraad Amsterdam, zien en horen we regelmatig hoe het belang van kinderen in het gedrang komt door speculatie op jong voetbaltalent. Zo liet de Amsterdamse Sportraad in 2022 een onderzoek uitvoeren naar commerciële voetbalscholen. De onderzoekers constateerden dat officieel circa 80 commerciële voetbalscholen actief zijn in Amsterdam. Ter vergelijking: de stad telt 58 voetbalverenigingen. Gesteld wordt dat bij voetbalscholen op basis van de belofte de vaak ‘onrealistische voetbaldromen’ waar te maken, sneller en in groteren getale ‘onwenselijke afhankelijkheidsrelaties’ tussen trainers/eigenaren en kinderen kunnen ontstaan. Het talent denkt (terecht dan wel onterecht) afhankelijk te zijn van de voetbalschool voor een succesvolle profcarrière.

Voetbalscholen opereren daarnaast steeds vaker als verkapt scoutingsapparaat of zaakwaarnemer. Scouts, voetbalscholen, makelaars en zaakwaarnemers dienen zich over het algemeen al vroeg aan bij jeugdselectieteams. Er hoeft maar één jong talent tussen te zitten dat doorbreekt en ‘de buit is binnen’. Een makelaar verdient zijn geld vaak op basis van percentages van transfers, tekengelden en/of spelerssalaris, zowel nu als in de toekomst. In gesprekken en interviews met voetbalbestuurders, trainers en voetballers tekenden wij meerdere zorgelijke verhalen op over jonge talenten en hun ouders, die soms onophoudelijk en zelfs agressief benaderd worden door zaakwaarnemers (via Snapchat, Instagram of LinkedIn) met de belofte dat zij het talent groot zullen maken en naar een grote club ‘kunnen brengen’.

Naast genoemde voetbalschool en makelaar hebben ook de jeugdopleidingen van BVO’s een aandeel in de zoektocht naar dat zeldzame toptalent en de gevolgen daarvan. Een talent uit de eigen opleiding kan immers potentieel veel waarde gaan vertegenwoordigen en wordt soms zelfs gezien als ‘reddingsboei’ voor de balans van een club. Het is niet ongewoon dat een jeugdopleiding van een BVO werkt met jeugdteams voor spelers onder de 8 jaar. Kinderen in die leeftijdscategorie worden opgeroepen door verenigingen of voetbalscholen om hun kunsten te vertonen in het bijzijn van scouts van BVO’s op een talentendag. Zeker bij hele jonge kinderen kan de vraag worden gesteld of dit wel in het belang van het kind is, hoe graag hij of zij ook voetbalt, en helemaal wanneer dit gepaard gaat met de druk om continu te presteren. Onderzoek heeft namelijk aangetoond dat juist de focus op plezier in plaats van prestatie ten goede komt aan de ontwikkeling van kinderen.

Hetzelfde geldt voor de amateurvereniging. Bij verreweg de meeste amateurverenigingen vindt selectie ver onder de 12 jaar – soms zelfs al onder 8 jaar – plaats. Geselecteerde kinderen kunnen vaak gebruik maken van betere faciliteiten en krijgen training van de beste trainers binnen de club. Een keuze die onbedoeld en ongewenst tot gevolg kan hebben dat een grote groep jeugdspelers de top van hun potentie niet kan bereiken en daarmee ingaat tegen de belangen van een kind.

Selectie op basis waarvan?
Het is de vraag waarom en op basis waarvan selectie op deze leeftijd in alle lagen van het voetbal plaatsvindt. In onder meer Zweden stelt men zich inmiddels de vraag of selecteren van kinderen niet ingaat tegen het VN Verdrag inzake de rechten van het kind. Want waar kinderen worden geselecteerd, worden tegelijkertijd kinderen afgewezen. Sommige kinderen mogen meedoen, andere niet. Dit raakt aan in- en exclusievraagstukken, zéker wanneer de gronden waarop dit gebeurt discutabel zijn.

Onderzoek heeft tevens laten zien dat talent herkennen vóór de leeftijd van 12 à 13 jaar zeer moeilijk is, zo niet onmogelijk. Aangezien niet duidelijk is waaraan talent op jonge leeftijd afgemeten kan worden, wordt dit veelal toegekend aan kinderen die fysiek en psychisch voorlopen in ontwikkeling op andere kinderen. Dit zijn logischerwijs vaak de oudere kinderen uit een jaarlichting waardoor kinderen geboren in de eerste maanden van het kalenderjaar zwaar oververtegenwoordigd zijn in selectie-elftallen; het relatieve geboortemaandeffect.

Recente initiatieven en aanbevelingen
Kortom, er bestaat het risico dat voetbaldromen worden ‘verhandeld’ of geëxploiteerd of dat kinderen in dusdanige afhankelijkheidsrelaties terechtkomen, dat dit ten koste gaat van hun plezier en welzijn. Gelukkig zijn er ook initiatieven die daar verandering in kunnen brengen. Zo moet de invoering van een Amsterdamse voetbalagenda ertoe leiden dat voetbalverenigingen worden versterkt, zodat zij beter in staat zijn hoogwaardige trainingen te verzorgen aan een zo groot mogelijke groep kinderen. Daarnaast wordt van voetbalscholen verlangd dat zij gaan voldoen aan de basiseisen sociale veiligheid.

Ten aanzien van de spelersmakelaar is recent, met de FIFA Football Agent Regulations, de nieuwe regelgeving voor belangenbehartigers van professionele voetballers gepresenteerd. Belangrijkste wijzigingen is dat de FIFA vanaf 2023 de licentie-eisen voor de beroepsgroep herintroduceert, waarmee de FIFA beoogt meer financiële transparantie en betere bescherming van de rechten van spelers bij internationale voetbaltransfers en kinderen in het bijzonder te bewerkstelligen. Het verdienmodel rondom transfers en inkomsten van makelaars zou volgens ons ook aanknopingspunten kunnen bieden om de belangen van jeugdspelers beter te beschermen. De verdiensten van een spelersbegeleider zouden los kunnen komen te staan van toekomstige verdiensten aan volgende transfers, tekengelden, portretrechten of anderszins. Waardoor behoeften en belangen van een speler centraal kunnen staan en hij of zij minder ‘product’ en ‘handelswaar’ wordt. En het daarmee minder aantrekkelijk wordt jeugdspelers vroeg te contracteren.

BVO’s dienen zich nog meer bewust te worden van de uitwerking van hun (selectie)beleid op het totale systeem. Door de selectieleeftijd te verhogen, maar ook door zeer kritisch te zijn op het weghalen van kinderen uit hun woon-, school- en leefomgeving, kunnen zij laten zien oog te hebben voor de belangen van hun spelers. Gelukkig zijn er al veranderingen zichtbaar zoals bij FC Den Bosch waar - naar het voorbeeld van de Zweedse voetbalclub AIK - de jongste teams in de jeugdopleiding tot 12 jaar openstaan voor inschrijving voor iedereen, ongeacht niveau, voor zowel meiden als jongens.

Tot slot kunnen ook amateurverenigingen overwegen niet meer met selectieteams te spelen, zeker tot de leeftijd van 13 jaar. De extra trainingen kunnen opengesteld worden voor iedereen die dat wil, waardoor niemand wordt uitgesloten en het geboortemaandeffect kan slinken. Het kind hoeft dan niet het stempel ‘talent’ te krijgen en alle bijkomende mechanismen van selecteren, het willen opvallen en de dynamiek tussen ouders, trainers, staf en scouts, kunnen achterwege blijven.

Oog voor systeem van winstgedrevenheid
Inherent aan sport is de drive te willen winnen. Als ten aanzien van kinderen de winstgedrevenheid in prestaties versterkt wordt door winstgedrevenheid in geld, kan het systeem perverse prikkels krijgen. Indien bovendien de grond op basis waarvan geselecteerd wordt onjuist blijkt – omdat talent herkennen vóór 12 jaar nagenoeg onmogelijk blijkt – en de gevolgen van deze selectie/deselectie ingrijpend nadelig kunnen zijn voor de ontwikkeling, de belangen en het welzijn van het kind, is het de vraag of we daarmee het kind niet buitenspel zetten.

Mr. drs. Judith van Heems is werkzaam bij het Openbaar Ministerie, de expertgroep Voetbal & Veiligheid en de werkgroep Weerbare BVO’s.

Drs. Nick Romeijn is beleidsadviseur bij de Sportraad Amsterdam en doet onderzoek naar de begeleiding van buitenlandse voetballers als buitenpromovendus aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.