Blinde mentale vlekken in het voetbal

door: Peter Siebesma

In januari 2016 maakte PSV de strafschopbalans op: van de toen twaalf laatst genomen penalty’s werden er maar liefst acht gemist. Feyenoord verloor in 2015/'16 nota bene zeven wedstrijden op rij. En wat te zeggen van het Nederlands Elftal? Dat verloor in hetzelfde seizoen de ene na de andere wedstrijd en miste zo de kwalificatie voor het EK. En met de huidige kwalificatiereeks voor het WK gaat het al niet veel beter. Je hoeft geen voetbaldeskundige te zijn om hieruit op te maken dat ook profvoetballers af en toe bezwijken onder de mentale druk. Herhaald verlies of een paar keer achter elkaar een strafschop missen kan het zelfvertrouwen ondermijnen met alle gevolgen van dien. 

Dat ook profvoetballers in mentale valkuilen trappen weet eigenlijk iedereen wel. Dit hardop zeggen is wat anders. De reactie van trainers is vaak illustratief voor hoe hierover wordt gedacht. ‘Spelers van dit niveau mag dit niet overkomen.’ Profvoetballers en mentale valkuilen horen blijkbaar niet samen te gaan. Profs moeten daar boven staan. Zij moeten gewoon over een stabiele mentaliteit beschikken. Dat wordt van een profsporter verwacht. 

Blinde vlek
Wat is van die redenatie het resultaat? Aan mentale vaardigheden ga je zo niet echt werken. Voor iets wat gewoon niet mag en kan voor een prof ga je toch geen hulp aanbieden? Trainers blijven zeggen dat ‘een profsporter dit niet mag overkomen’ maar ze kunnen niet voorkomen dat het gewoon blijft gebeuren. Zo blijft het mentale in de profwereld van het voetbal een blinde vlek.

Maar ook wanneer de invloed van het mentale op een speler wel serieus wordt genomen, wordt het vaak niet aangegrepen om in mentale vaardigheden te investeren. Er is blijkbaar nog een tweede blinde vlek. Neem de strafschop. Er zijn zo van die waarheden die gewoon hun eigen leven blijven leiden. Laatst in een bekend voetbalprogramma op zondagavond werd het weer eens bevestigd: ‘Je kunt op technisch en tactisch gebied prima een penalty voorbereiden. Maar aan de spanning die je overvalt in de hectiek van de wedstrijd, daar kun je je nooit tegen wapenen. Daarin kun je je niet trainen. Daarvoor kun je geen vaardigheden ontwikkelen’. 

Angst, onzekerheid en stress
Het lukt inderdaad niet met de methoden die trainers doorgaans ter beschikking hebben. Op andere terreinen zoals de gezondheidszorg lukt het heel goed om van tevoren mentale tools te ontwikkelen die je later - wanneer dat nodig is - kunt toepassen. Ook (juist) als het om emoties gaat als angst, onzekerheid en stress. 

Ook in andere sporten laten (individuele) sporters zien dat het wel kan. Overtuigingen kunnen in het profvoetbal sterker zijn dan de bereidheid om open te staan voor nieuwe mogelijkheden. Het zijn bovendien overtuigingen die achter lopen op de feiten. Af en toe staat de voetbalwereld zich toe om het onderwerp toch aan een wat serieuzer blik te onderwerpen. De discussies die dan volgen worden dan vaak met het volgende afgesloten: al heeft de (psychologische) wetenschap hierover iets zinnigs te zeggen, ze zal de voetbalwereld toch nooit bereiken. Het zijn twee werelden met ieder een eigen taal en cultuur. Voetballers doen er gewoon niet veel mee. In deze redenatie heb ik altijd een goede aanleiding gezien om juist alles in het werk te stellen om die kloof te overbruggen! 

Mentaal transport
Van tevoren ontwikkelde mentale vaardigheden in de wedstrijd met succes toepassen. Hoe doe je dat? Misschien is dit wel de belangrijkste vraag om in de dialoog tussen voetbal en wetenschap het gesprek mee te openen. Ik noem dit de mogelijkheid van mentaal transport. Misschien voor iedere sporter en trainer om er maar eens over na te denken. Geen kant-en-klare oplossingen aanreiken, want dat helpt niet. Eerst maar eens nadenken over de vraag wat het zou kunnen opleveren. En dat is nogal wat! Feyenoord had dan misschien geen zeven wedstrijden op rij hoeven te verliezen, PSV had meer strafschopresultaat behaald en het Nederlands Elftal had (ook zonder Robben) zich voor de laatste EK kunnen kwalificeren. Misschien…

Peter Siebesma is psycholoog en werkte als klinisch ontwikkelingspsycholoog en later als directeur-bestuurder in de gezondheidszorg. Hij is auteur van 'Het derde elftal', zie ook hier. Op deze website schrijft hij regelmatig analyses van voetbalwedstrijden binnen eredivisie en elders, bezien door de mentale bril van Het derde elftal. Nieuwe commentaren kondigt hij aan op Twitter.