WK Voetbal in Qatar heet hangijzer voor overheid en bedrijven

door: Leo Aquina | 27 oktober 2022

Het kabinet heeft besloten dat er een regeringsdelegatie naar het WK in Qatar gaat, waar ze volgens premier Rutte zullen ‘juichen voor Oranje en niet voor de tribunes’. Daarmee is de discussie geenszins verstomd. In 2019 startte Orange Sports Forum (OSF) in samenwerking met een consortium van Nederlandse bedrijven en de Nederlandse overheid een PIB-programma (Partners for International Business) voor Qatar. Dat programma werd in 2021 op een lager pitje gezet, na een artikel waarin de Britse krant The Guardian schreef over 6.500 omgekomen gastarbeiders in Qatar. Amnesty International publiceerde vorige week een ‘Reality Check’, waaruit blijkt dat er ondanks verbeteringen nog een lange weg te gaan is als het gaat om de arbeidsomstandigheden. Sport Knowhow XL sprak met Rick Sleegers van Orange Sports Forum en Ruud Bosgraaf van Amnesty Nederland. Helemaal onderaan volgt een naschrift naar aanleiding van e-mailverkeer dat wij hadden met een woordvoerder van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Wat was precies dat PIB-programma (Partners for International Business) voor Qatar? Rick Sleegers: “Een bepaalde marktsector kan steun aanvragen bij de overheid om handelsrelaties voor bedrijven aan te knopen in het buitenland. Dat wordt binnen zo’n PIB vastgelegd. De ambassade in het doelland en RVO (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland) krijgen een bepaald budget voor handelsbevorderende activiteiten, dit is maximaal 350.000 euro. In 2019 raakten wij met RVO (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland) in gesprek. Drie jaar voor het WK richtten we ons vooral op sport, innovatie en vitaliteit. Het programma loopt van 2019 tot 2023.”

Waarom naar Qatar?
Gezien de commotie die er al vanaf het moment dat Qatar werd aangewezen als gastheer voor het WK Voetbal rond dat toernooi was, rijst de vraag waarom OSF er toch voor koos om samen met de overheid een PIB op te zetten? Sleegers: “Onze agenda wordt grotendeels bepaald door sportevenementen. We proberen daarbij wel voorzichtig te zijn. We hebben rond het WK in Rusland (2018) bijvoorbeeld helemaal niets gedaan. Maar het Midden-Oosten en ook Qatar is door de overheid als focusregio neergezet. Vanzelfsprekend zijn wij ons bewust van mensenrechten, maar op dat gebied kun je vraagtekens bij heel veel landen zetten. Dat is niet per se een reden om er niet heen te gaan, maar als we gaan, willen we wel altijd volgens de Nederlandse normen en waarden werken.”

In 2019 en 2020 werden er in het kader van het PIB handelsmissies naar Qatar georganiseerd. Sleegers: “We zijn in 2019 voor het eerst in Qatar geweest op een handelsmissie die werd georganiseerd door het ministerie van buitenlandse zaken. Daar was iemand bij van RVO die alles wist over maatschappelijk verantwoord ondernemen.” Bedrijven die deelnamen aan het PIB dienden zich te houden aan een convenant met afspraken op het gebied van mensenrechten. Sleegers: “Dat was gebaseerd op internationale richtlijnen op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen (OESO-richtlijnen) en de 'Verklaring Fundamentele Beginselen en Rechten op het werk' (International Labour Organization).”

In hoeverre de afspraken in het convenant ook daadwerkelijk worden nageleefd, kan Sleegers niet zeggen: “Daar zijn wij als OSF niet bij betrokken. De ambassade zit daar wel korter op. Ik weet wel dat een jaar of twee geleden de arbo-organisatie van Qatar in Nederland is geweest om te zien hoe wij omgaan met arbeidsomstandigheden en er zijn in Qatar actief mensen opgeleid.” Er waren twaalf bedrijven bij het PIB betrokken, maar hoeveel en welke bedrijven daadwerkelijk zaken hebben gedaan in Qatar, weet Sleegers niet. “Wij organiseren de handelsmissie en het is vervolgens aan de bedrijven om dat op te volgen. Als OSF doen wij zelf geen zaken in Qatar.” 

Stilgelegd
Het was de bedoeling om ieder jaar een handelsmissie te organiseren tot 2023, maar daar kwam in 2021 een eind aan, nadat de Britse krant The Guardian in een veelgeciteerd artikel onthulde dat er ongeveer 6.500 gastarbeiders waren omgekomen sinds de toewijzing van het WK Voetbal aan Qatar. Veel van deze mensen uit onder meer India, Pakistan, Nepal en Sri Lanka zouden zijn omgekomen bij de bouw van stadions. 

“Toen The Guardian die bom dropte, vroegen wij onszelf af of we nog wel door moesten gaan met het PIB”, aldus Sleegers. “Daarom hebben we destijds besloten om geen grote activiteiten meer te organiseren. We hebben geen handelsmissies meer opgezet en we hebben niets meer actief ondernomen. Daarmee kwam het PIB vrijwel stil te liggen. Hooguit hebben we af en toe nog bedrijven die daar zelf om vroegen doorverwezen naar de ambassade. Er is vanuit de ambassade wel individuele ondersteuning geweest.”

Hoe Nederlandse bedrijven die daadwerkelijk zaken doen in Qatar omgaan met mensenrechten en arbeidsomstandigheden, weet Sleegers niet: “Wij hebben bedrijven destijds wel geïnformeerd over het opnemen van mensenrechtenclausules in contracten en diverse bedrijven hebben dit ook gedaan. Bedrijven lieten weten dat geen probleem te vinden, maar wat er op dat gebied precies is gebeurt, weet ik niet. Amnesty International zit daar dicht bovenop, maar dat loopt via de ambassade in Qatar.”

Reality Check
Persvoorlichter Ruud Bosgraaf van Amnesty International Nederland heeft bij zijn collega’s nagevraagd waaruit de betrokkenheid van Amnesty bestond, maar bij Amnesty Nederland was niets bekend over het PIB. Bosgraaf sluit echter niet uit dat er vanuit de internationale organisatie bij Amnesty wel contact hierover is geweest met de Nederlandse ambassade. Sleegers bevestigt dat dit contact is verlopen via lokale medewerkers van Amnesty in Qatar. Als we hem toch aan de lijn hebben, vragen we Bosgraaf om ene korte toelichting bij de Reality Check die Amnesty International vorige week publiceerde. Daarin zegt Steve Cockburn, het hoofd van Amnesty Internationals afdeling voor economische en sociale rechtvaardigheid: ‘Hoewel Qatar de afgelopen vijf jaar belangrijke stappen zette op het gebied van arbeidsrechten, is het overduidelijk dat er nog een lange weg te gaan is. Duizenden werknemers zitten nog steeds vast in de cyclus van uitbuiting omwille van de mazen in de wet en de ontoereikende handhaving.’

Bosgraaf daarover: “Er is op papier wel het een en ander verbeterd aan wetgeving in Qatar, maar in de praktijk is er weinig veranderd omdat heel veel bedrijven zich er niet aan houden. De Qatarese overheid zou dat eigenlijk moeten controleren, maar dat gebeurt niet.” Amnesty International pleit op dit moment voor een compensatiefonds. Bosgraaf: ”Die oproep hebben we vorig jaar al gedaan aan Qatar en aan de FIFA. De FIFA draait 6 miljard aan omzet op het WK. Wij hebben gezegd: leg daarvan 440 miljoen apart voor een compensatiefonds. Dat is precies de hoogte van het prijzengeld.” Het compensatiefonds is bedoeld voor slachtoffers van arbeidsuitbuiting rond het WK in de afgelopen jaren. Bosgraaf: “Financiële compensatie voor de duizenden gastarbeiders die slachtoffer zijn geworden. Daarbij gaat het om niet betaalde salarissen, om aangetaste gezondheid en natuurlijk ook om compensatie voor nabestaanden van arbeiders die overleden zijn. Met de Reality Check willen we de druk op de voetbalbonden opvoeren. De Europese bonden hebben al aan de FIFA laten weten dat ze uiterlijk half november willen horen of er ook daadwerkelijk aan zo’n fonds gewerkt wordt.”

Amnesty International laat zich niet uit over het wel of niet gaan van een regeringsdelegatie of over bedrijven die al dan niet zaken doen in Qatar. Bosgraaf: “Dat zijn politieke standpunten en wij zijn geen politieke partij. Maar wij zeggen wel: als je gaat moet je daar niet met een oranje sjaaltje op de tribune gaan zitten. Dan moet je openlijk je steun uitspreken voor zo’n compensatiefonds.”

Voor meer informatie: lees meer over de Meerjarige samenwerking op Qatar: PIB programma Sports, Innovation & Vitality en lees meer over de Reality Check