"Verenigingen moeten sociale veiligheid nu écht op de agenda zetten"

door: Bas Kammenga | 2 november 2023

Veilige sport voor iedereen begint met een goede basis. In het nationaal sportakkoord is daarom vastgelegd dat alle gemeenten voor alle sportverenigingen een 'ondergrens' opstellen vóór een positieve sportcultuur en tégen grensoverschrijdend gedrag. Dit model bestaat uit vier voorwaarden om de sociale veiligheid op de club te waarborgen. Tijdens de Nationale Sport Vakbeurs in Gorinchem op woensdag 15 november is er aandacht voor dit thema. En dat is hard nodig, omdat veel verenigingen en gemeenten er nog niet of in beperkte mate mee aan de gang zijn.

Ondanks soms schokkende casuïstiek, de diverse rapporten over de omvang van grensoverschrijdend gedrag en tegelijk het vele materiaal dat beschikbaar is voor sportverenigingen over het onderwerp gebeurt er volgens Emiel Krijt - manager integriteit bij NOC*NSF - nog te weinig. “Veel verenigingen en gemeenten vinden het een lastig onderwerp. Een ‘quickscan’ van de Vereniging Sport en Gemeenten (VSG) heeft uitgewezen dat het thema sociale veiligheid in sport in heel veel gemeenten nog niet wordt opgepakt. Ook maakt de meerderheid van de verenigingen in Nederland nog geen gebruik van de gratis VOG-regeling en is er geen opgeleide vertrouwenscontactpersoon. Dat moet veranderen, vinden zowel NOC*NSF en de aangesloten sportbonden als de VSG. “Verenigingen moeten het onderwerp sociale veiligheid echt op de agenda zetten. Alleen dan komt er een cultuuromslag plaats.”

Die cultuuromslag is hard nodig, gezien de statistieken. Meer dan twintig procent van de Nederlanders in de leeftijd van 18 tot en met 50 jaar heeft in de jeugdjaren tijdens het sporten ernstig emotioneel grensoverschrijdend gedrag meegemaakt. Ruim dertien procent heeft te maken gehad met lichamelijk grensoverschrijdend gedrag en ongeveer zeven procent met seksueel grensoverschrijdend gedrag.

Model
Om sportaanbieders te helpen om het sportklimaat veiliger te maken, hebben NOC*NSF, VSG en de sportbonden de 'Basiseisen Sociale Veiligheid Sportaanbieders' ontwikkeld. Dit model bestaat uit vier voorwaarden: deelname aan de regeling voor een gratis VOG, het opstellen van een gedragscode, het aanstellen van een vertrouwenscontactpersoon en een basisinstructie voor trainers en coaches. De basiseisen geven hiermee een aantal waarborgen voor een vereniging en helpen ook om het gesprek op gang te brengen over de gewenste omgangsvormen en waar leden terecht kunnen als ze vinden dat die overtreden worden. Emiel Krijt: “Het is nadrukkelijk geen eindpunt of checklist, we zien ook voorbeelden van verenigingen en gemeenten die veel méér op dit thema doen, en dat juichen we natuurlijk toe.”

Krijt begrijpt dat het thema sociale veiligheid ingewikkeld is voor bestuurders van sportverenigingen die al veel op hun bordje hebben liggen: ”Vrijwilligers willen iets doen voor hun club, omdat ze gek op het spelletje zijn en dat mogelijk willen maken. In je vrije tijd dan ook nog beleid opzetten en het gesprek voeren over het voorkomen van grensoverschrijdend gedrag, is dan niet iets waar je aan denkt, maar het hoort er anno 2023 helaas toch echt bij. Daar moeten we sportverenigingen dan wel bij helpen en het moet overzichtelijk zijn. Daarom zijn er die vier basiseisen waarop gratis ondersteuning beschikbaar is, want we willen het voor verenigingen wel zo makkelijk mogelijk maken. Tegelijkertijd hopen we dan ook wel dat ze er gebruik van maken; de vrijblijvendheid moet er vanaf. Gemeenten kunnen hiervoor prikkels initiëren, zodat clubs er ook daadwerkelijk mee aan de slag gaan.”

Proactief
De vier genoemde voorwaarden worden ook in 2024 proactief naar buiten gebracht door NOC*NSF. Emiel Krijt: “Nog lang niet alle verenigingen en bonden hebben het hoofdstuk sociale veiligheid goed voor elkaar. Zo maakt nog geen kwart van alle verenigingen gebruik van de gratis regeling VOG. Met deze regeling kun je voor al jouw vrijwilligers gratis een zogeheten Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) aanvragen. En nog lang niet alle sportbonden verplichten een VOG voor vrijwilligers. Ongeveer de helft van alle gemeenten in Nederland is momenteel bezig met beleid op dit thema. Dit moet echt beter. Het is nu tijd om in actie te komen.”

De gemeenten krijgen de taak om een plan van aanpak ‘sociale veiligheid’ richting alle sportaanbieders binnen de gemeentegrenzen op te stellen. “De gemeente monitort in hoeverre de basiseisen door sportaanbieders worden ingevoerd en stimuleert verenigingen om dit te doen. NOC*NSF kan zowel gemeenten als verenigingen hierbij ondersteunen. De taken en verantwoordelijkheden staan duidelijk omschreven. Het is vervolgens aan de verenigingen hiermee aan de slag te gaan”, aldus Krijt.

Vertrouwenscontactpersoon op de vereniging
De regeling gratis VOG is dus het eerste punt van de vier voorwaarden. Het opstellen van een gedragscode is de tweede. “De gedragscode maakt duidelijk wat de normen en waarden binnen de betreffende sport en op de vereniging zijn. Dat is afhankelijk van het karakter en de context van de sport en of het bijvoorbeeld een individuele of teamsport is. Er is een blauwdruk ‘grensoverschrijdend gedrag’ beschikbaar waar sportbonden aanvullingen op kunnen maken. De verenigingen maken vervolgens de stap om deze regels aan te passen vanuit de eigen cultuur. Tot slot is het belangrijk de gedragscode breed onder de aandacht te brengen van de leden van de vereniging.”

Onderdeel drie van de verplichte voorwaarden is het aanstellen van een vertrouwenscontactpersoon (VCP). Emiel Krijt: “We adviseren iedere vereniging een opgeleide VCP binnen de eigen club aan te stellen, om daarmee de meldbereidheid zo laagdrempelig mogelijk te maken. Als je een eigen loket op de vereniging hebt, is het makkelijker om zaken aan te kaarten, meldingen te doen of vragen te stellen.” NOC*NSF stelt gratis opleidingen tot vertrouwenscontactpersoon beschikbaar.

“Als melden lastig is omdat de VCP bijvoorbeeld een bekende is, kunnen sporters in veel gevallen terecht bij de VCP of de integriteitsmanager van de betreffende sportbond. En anders bij het Centrum Veilige Sport Nederland, dat is een onafhankelijk landelijk meldpunt binnen de sportsector waar je altijd gratis en desnoods anoniem terecht kunt voor vragen, adviezen en/of meldingen. Je ziet daarnaast steeds vaker dat gemeenten een collectieve VCP'er per sportaccommodatie- of complex aanstelt.”

Cursus ‘Een Beetje Opvoeden’
De vierde voorwaarde betreft de instructie van vrijwilligers die met jongeren en/of kwetsbare groepen werken en nog geen opleiding vanuit de bond of de club hebben gevolgd. “Trainers en coaches hebben een belangrijke rol bij het stimuleren van een positieve sfeer”, zegt Krijt, “maar ook in het herkennen en voorkomen van grensoverschrijdend gedrag. Zij kunnen positief gedrag stimuleren en negatief gedrag bespreken. Dan is het wel belangrijk dat juist zij weten hoe zij invulling aan die rol kunnen geven. Dat kan met de gratis e-learning 'Een Beetje Opvoeden', kortweg EBO. Met de EBO krijg je handvaten op pedagogisch en didactisch gebied. De sportvereniging zorgt ervoor dat trainers en coaches zonder papieren de e-learning Een Beetje Opvoeden hebben gevolgd.”

Voor meer informatie: Veilige en integere sport