Topsport erfelijk? ‘Je kunt je beter richten op omgevingsfactoren’

door: Leo Aquina | 31 januari 2019

Nature of nurture? Het is de vraag die geneticus Philip Jansen altijd weer krijgt voorgelegd. Ook in de sport is het een veelgestelde vraag: in hoeverre zit talent voor topsport in de genen en in hoeverre is topsporttalent maakbaar? “De kennis over erfelijkheid groeit exponentieel”, aldus de onderzoeker. Toch raadt hij iedereen die zich bezighoudt met talentherkenning en -ontwikkeling in de topsport aan zich ook te richten op de omgevingsfactoren, nurture dus. “We weten gewoon nog te weinig over hoe genetische variatie leidt tot verschillen in topsportprestaties.” Volgens Jansen is er om ethische redenen bovendien de grootst mogelijke voorzichtigheid geboden als het gaat om de combinatie genetica en topsport. 

Philip Jansen is werkzaam op de Vrije Universiteit in Amsterdam, waar hij onderzoek doet naar de relatie tussen variatie in het menselijk genoom en gedragskenmerken. “We bekijken veel eigenschappen in heel grote populaties, dat varieert van onderzoek naar persoonlijkheidskenmerken en cognitieve tests tot slaapproblemen.”

Variaties en combinaties
Jansen vertelt dat mensen zo’n 20.000 genen hebben. “Wij proberen variaties in deze genen en combinaties van bepaalde genen te koppelen aan allerlei soorten gedragsuitkomsten. We weten dat het bij gedragskenmerken nooit draait om één gen dat alles verklaart, of het nou om persoonlijkheid, intelligentie of bijvoorbeeld lengte en overgewicht gaat. Het gaat om combinaties van honderden genen, waarbij elk gen een klein effect heeft. Bij studies naar bijvoorbeeld intelligentie zijn ongeveer duizend genen gevonden die daar verband mee houden en dat geldt ook voor slaapproblemen.”

Karaktereigenschappen zijn belangrijk als het gaat om topsport, maar hoe zit het met de fysieke component? Hoeveel weten we over de relatie tussen genen en fysieke eigenschappen? Jansen: “Er zijn eigenlijk nog geen genoomwijde studies gedaan naar topsport. Er is wel een aantal varianten bekend van genen die meer bij topsporters voorkomen.”

Eén van de bekendste voorbeelden is ACTN3, weet de onderzoeker. “Dat gen codeert voor actinine, een belangrijke component van de spier. Een specifieke variant in dit gen komt vaker voor bij topsporters die sprinten vergeleken met duursporters of mensen die niet sporten. Het idee hierachter is dat het hebben van deze variant ervoor zorgt dat de spieren beter deze explosieve vorm van sport aankunnen. Toch is er geen één-op-één-relatie. Er zijn ook veel sprinters bij wie het niet voorkomt en duursporters die het wel hebben. Er zijn ook onderzoeken gedaan naar de relatie tussen genen en lengte. Ook dat is polygeen bepaald en daar zijn zeker zo'n vijfhonderd genen bij betrokken. Het kan zijn dat bij andere vormen van topsport waarbij lengte belangrijk is, juist deze genen weer een rol spelen en het ACTN3-gen er niet toe doet." 

Exponentiële kennisgroei
De kennis over het menselijk genoom neemt exponentieel toe. Jansen geeft een voorbeeld: “De eerste genoomwijde studie naar het verband tussen overerfbare genen en opleidingsniveau is in 2013 gedaan. Vijf jaar later is het mogelijk om in 10 procent van de gevallen met genetica de variatie hierin te kunnen verklaren door de genen die gevonden zijn in meer dan een miljoen mensen in een genoomwijde studie. De ontwikkelingen hierin gaan dus hard.”

Door steeds grotere populatiestudies is misschien over tien jaar een groot deel van de erfelijkheid in beeld, speculeert Jansen, maar of genetische tests dan ook accurater zijn dan nu, is in zijn ogen moeilijk te zeggen. “We testen alle genetische varianten los van elkaar en we weten niet goed wat de verschillende combinaties van varianten betekenen voor bepaalde eigenschappen. Daarnaast is het de vraag waarom we voor sommige eigenschappen genetisch zouden willen testen.”

Met het in kaart brengen van erfelijkheid in het menselijk genoom hebben we dus nog lang geen antwoord op alle vragen. Op de vraag nature of nurture heeft Jansen wel een kant-en-klaar antwoord. “Die discussie is in de genetica eigenlijk een beetje achterhaald. Dankzij tweelingenstudies weten we dat de meeste eigenschappen voor ongeveer 50 procent door de genen (nature) worden bepaald en voor ongeveer 50 procent door omgevingsfactoren (nurture). Als we kijken naar studies die specifiek binnen de sport zijn gedaan, ligt de erfelijkheid iets hoger. Dat wil echter niet zeggen dat we in individuele gevallen kunnen aanwijzen welke genen verantwoordelijk zijn voor het talent.”

Genetische doping
De bruikbaarheid van genetische tests als het gaat om talentherkenning is dus eigenlijk zo goed als nihil. Het is daarnaast sterk de vraag of dit beter gaat worden dan andere soorten (persoonlijkheids)tests om talent in te schatten. Hoe zit het dan met de mogelijkheden van genetische doping? Het is al mogelijk erfelijk materiaal te manipuleren met technieken als CRISPR-CAS. Jansen: “We hebben recent in China gezien dat er mee wordt geëxperimenteerd, maar dat is uit den boze omdat de techniek nog in de kinderschoenen staat. Zelfs als het gaat om het voorkomen van bepaalde ziektes wordt er nog niets gedaan met genbewerking. Daar zijn internationaal strenge ethische regels voor, juist om dit soort gevallen te voorkomen. Nog los van het feit dat het voorlopig nog volstrekt onmogelijk is om met genbewerking een betere topsporter in elkaar te knutselen, is dat sowieso iets waar de internationale gemeenschap nooit akkoord mee zal gaan.”

Voor meer informatie over Philip Jansen klik hier. Om publicaties van hem te downloaden klik hier