Test voor gendoping nog lang niet waterdicht

door: Leo Aquina | 31 mei 2018

Gendoping staat al meer dan tien jaar op de lijst met verboden middelen en methoden van het WADA, maar tot nu toe konden atleten er niet op worden getest. Dit jaar introduceert het wereld-antidopingbureau een in Australië ontwikkelde test. Wat is gendoping eigenlijk? Wat zijn de mogelijkheden en is het te controleren? "Er zijn op dit moment zo'n vijfhonderd genen waarvan we weten dat ze in topsporters anders zijn dan in gewone mensen, maar we hebben 25.000 genen. We weten dus nog erg veel niet, maar de kennis zal alleen maar toenemen", zegt Hidde Haisma, hoogleraar farmaceutische genmodulatie aan de Rijksuniversiteit Groningen, en lid van de Gene and Cell Doping Expert Group van het WADA. Kennis van het genoom kan worden gebruikt voor de selectie van potentiële sporttalenten, maar gentherapie kan ook worden ingezet om topatleten nog beter te maken, al blijft het altijd de vraag of het daadwerkelijk effect sorteert. 

Het WADA heeft haar definitie van gendoping onlangs aangepast. Prof. Hidde Haisma: "Tot nu toe stond alleen conventionele gendoping op de lijst. Daarbij gaat het om het gebruik van genetisch gemodificeerde cellen. Er wordt een gen toegevoegd dat voor EPO codeert. Op die manier zorg je dat het lichaam zelf natuurlijke EPO gaat aanmaken die niet wordt gedetecteerd in dopingtests." 

"Iets anders dan het toevoegen van een gen is het wijzigen van de eigen genen. Dat is een relatief nieuwe techniek die we 'gene editing' noemen. Je kunt daarbij denken aan het uitschakelen van het gen dat myostatine aanmaakt. Myostatine is een lichaamseigen regulator die de groei van spieren beperkt. Schakel je die uit, dan maakt iemand meer spierweefsel aan. De antidopingregulering in de sport volgt de medische wetenschap, daarom is deze vorm van gendoping onlangs ook op de lijst gezet."

Schrikbeeld
Het wijzigen van het genoom leidt tot een schrikbeeld van wetenschappers die genen combineren als waren het legoblokjes, om in het laboratorium de perfecte topsporters in elkaar knutselen. "Ik verwacht niet dat het in de komende tien tot twintig jaar gaat gebeuren", zegt Haisma. "Wat we wel al kunnen, is selecteren op bepaalde genetische eigenschappen. Bij ouders die belast zijn met een erfelijke ziekte kunnen we embryo's selecteren waar dat gen niet inzit. Zo zou je ook kunnen selecteren op genen die verband houden met talent voor sport, maar we weten nog heel erg weinig. Een bepaald gen kan gunstig zijn, maar een bepaalde combinatie van genen weer juist niet. Natuurlijk leren we er steeds meer bij, maar de variaties zijn enorm. Als Sven Kramer en Naomi van As samen een kind krijgen, is de kans groter dat het aanleg heeft voor sport, maar dat hoeft niet zo te zijn. Dat kunnen we ook nog lang niet aflezen aan het DNA, al komen we natuurlijk steeds meer te weten."

Haisma sluit niet uit dat kennis op het gebied van de genetica in de toekomst gebruikt kan worden bij talentscouting en -herkenning. "Zoiets kan interessant zijn voor bijvoorbeeld NOC*NSF. Ze hebben nu al jaarlijkse talentendagen op Papendal, ik kan me best voorstellen dat daar ooit een genetische test bijkomt."

Gezondheidsrisico's 
Selectie op basis van genetische informatie is iets heel anders dan genetische modificatie. Dat laatste voldoet zonder twijfel aan de drie criteria die het WADA hanteert om middelen of methoden op de dopinglijst te zetten: het is (mogelijk) prestatiebevorderend; het is (mogelijk) schadelijk voor de gezondheid; en het gaat in tegen de 'spirit of sport'. Hoewel er onvoldoende wetenschappelijk onderzoek is gedaan naar de werkzaamheid van doping, denkt Haisma dat EPO zeker de potentie heeft om prestaties te bevorderen en dat geldt ook voor diverse vormen van genmodificatie. 

"Gezondheidsrisico's zijn er sowieso", zegt Haisma bovendien. "Als iemand genen toedient om EPO aan te maken, weet je dan ook hoeveel EPO hij aanmaakt? En dat geldt ook voor genmodificatie om myostatine uit te schakelen. We kunnen de effecten op voorhand niet exact vaststellen."

Tests
Tot nu toe was het nog helemaal niet mogelijk om op gendoping te testen, maar met de nieuwe Australische test komt daar dus verandering in. "We weten dus ook niet of er al gebruik wordt gemaakt van gendoping, om de simpele reden dat we niet de mogelijkheid hadden om het op te sporen. We moeten nu kijken hoe het met de nieuwe test uitpakt. Er zijn natuurlijk sporters die op basis van hun verleden beter presteren dan je zou mogen verwachten. We weten in ieder geval dat die test werkt." 

Toch is de nieuwe test niet waterdicht. "In normale chromosomen zit allerlei junk-DNA. De Australische test is erop gebaseerd dat in gendoping geen junk-DNA zit, zo kun je het herkennen. De volgende stap voor degenen die de test willen omzeilen is dus om ervoor te zorgen dat er ook aan gendoping junk-DNA wordt toegevoegd." Zelf werkt Haisma met een onderzoeksteam aan een nieuwe test die dat probleem moet ondervangen. "Wij werken op basis van sequencing. We stellen vast hoe het gen eruit ziet en vergelijken dat met het DNA van de sporter. Een gemodificeerd gen voor doping ziet er toch net iets anders uit dan een normaal gen, omdat je wil dat het net iets harder werkt." 

De test van Haisma is nog niet klaar en ook als dat wel het geval is, zijn de dopingjagers nog niet klaar want naast genetische modificatie, ligt dus ook gene editing in de toekomst op de loer. "Dopingjagers lopen nu eenmaal altijd een stapje achter op de medische wetenschap", aldus Haisma.