Sportpsychologe vindt onderliggende oorzaak van prestatiedruk

door: Leo Aquina | 14 december 2023

“Ik merkte op een gegeven moment dat wat ik had ontdekt over stress om te presteren niet algemeen bekend was, zelfs niet bij mijn collega’s in de sportpsychologie”, zegt Inez Swinnen. Voor de Vlaamse topsportpsychologe was dat de voornaamste reden om een boek te schrijven. Onder de titel ‘Prestatiedruk’ gaat zij in op precies dat fenomeen en daarbij gaat het, zo belooft de achterflap, ‘dieper dan simpele tip en trucs’. In haar werk put Swinnen uitgebreid uit haar eigen ervaring als zwemster op de Belgische jeugdkampioenschappen.

“Ik zwom en ik was daar niet slecht in, maar ook niet goed genoeg om te veronderstellen dat ik ooit internationaal zou doorbreken”, relativeert Inez Swinnen haar eigen sportcarrière. Toch was voor haar prestatiedruk de voornaamste reden om er op haar achttiende mee op te houden. “Ik had altijd enorm veel stress voor wedstrijden, ik lag er ’s nachts wakker van, ik voelde het in de auto op weg naar wedstrijden door mijn lichaam gieren. Ik wist niet waar het vandaan kwam en ik sprak er ook met niemand over.”

Toen Swinnen later psychologie ging studeren, ontdekte zij tools om met die stress om te gaan. Dat zou haar als zwemmer geholpen hebben om meer plezier in haar sport te krijgen, als voorbeelden noemt zij mindfulness. “Dat wordt veel gebruikt om tot rust te komen en het helpt ook, maar uiteindelijk blijven het lapmiddeltjes. Een lapmiddel kan heel nuttig zijn, je kunt de stress er wel mee verminderen, maar er wordt niets gedaan aan de onderliggende oorzaken.”

Trauma's
Swinnen ging aan de slag met traumaverwerking. “Wat is de onderliggende oorzaak? Dat kan heel verschillend zijn. Heb je bijvoorbeeld ouders gehad die heel perfectionistisch zijn en veel belang hechten aan prestaties? De invloed daarvan op kinderen is enorm. Een kind doet alles om liefde te krijgen en wanneer je gaat geloven dat mensen je alleen maar waarderen om je prestaties, kan dat heel veel extra druk met zich meebrengen.”

De prestatiedruk die sporters voelen kan ook doorwerken op andere vlakken. Swinnen put uit eigen ervaring: “Mijn ouders hadden een heel slechte relatie en ze zijn uiteindelijk gescheiden toen ik twaalf jaar oud was. Zij hadden zelf natuurlijk ook hun eigen verleden en mijn vader was heel erg gefocust op goede schoolcijfers en sportprestaties. Niet dat hij er druk op legde, maar als kind voelde ik wel wat hij belangrijk vond. Ik kreeg vooral aandacht van hem als ik met goede resultaten thuiskwam. Dat brengt automatisch het gevoel met zich mee: als ik het goed doe word ik gezien.”

Parentificatie
Ook met haar moeder had Swinnen het nodige te stellen: “Zij was emotioneel niet altijd even stabiel. Als kind voelde ik heel goed aan wanneer zij niet gelukkig was en ik probeerde haar gelukkig te maken. In de psychologie heet dat parentificatie, een omgekeerde ouder-kindrol.” Hoewel het in haar geval om de ouder-kindrelatie draaide, benadrukt Swinnen dat er meerdere onderliggende oorzaken kunnen zijn. Ik merk in mijn werk ook dat het vaak gaat over een manipulatieve relatie met een coach, of om een toxische omgeving in een trainingscentrum.”

Niet alle sporters hebben last van prestatiedruk Swinnen: “Sommige sporters ervaren tijdens hun carrière alleen maar voordelen van hun traumatisch verleden, maar botsen nadien op de gevolgen. Ze komen in een depressie, verslavingen enzovoort. Sport was dan een gezonde uitlaatklep en de bewijsdrang hielp hen net om te presteren, maar zodra die gezonde uitlaatklep wegvalt, komen er ongezonde strategieën naar boven om met de onverwerkte emoties om te gaan.”

Om de onderliggende trauma’s goed te verwerken maakt Swinnen onder meer gebruik van EMDR-therapie (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) die ook gebruikt wordt bij het verwerken van posttraumatische stressstoornis (PTSS). “Bewustzijn is heel belangrijk”, vertelt ze, “maar dat zit heel erg op het rationele gedeelte en uiteindelijk moet je dieper gaan om de emoties die vast zitten los te krijgen.”

Paradox
Loslaten en de vraag stellen waarom die sportprestaties eigenlijk zo belangrijk zijn, leidt uiteindelijk naar de oplossing, maar daar zit ook een paradox in. Topsporters komen naar een psycholoog om beter om te gaan met druk bij belangrijke prestaties en zij krijgen vervolgens te horen dat zij teveel gewicht toekennen aan die prestatie. “Dat klopt”, zegt Swinnen. “Het kan ook zijn dat sporters door traumaverwerking tot de conclusie komen dat ze eigenlijk helemaal niet gelukkig worden van de topsportwereld.”

Zelf zegt Swinnen dat zij zeker baat gehad zou hebben bij de therapie. “Misschien was ik ook dán wel op mijn achttiende gestopt met zwemmen, maar ik had in ieder geval heel veel meer plezier kunnen beleven aan mijn sport zonder de prestatiedruk.” Het is haar missie om andere sporters daarmee te helpen. “We zijn op de goede weg, maar er is nog een lange weg te gaan. Ik merk dat de sporters met wie ik werk er veel baat bij hebben en daarmee verlagen zij ook de drempel voor anderen om op dit gebied met zichzelf aan de slag te gaan.”

Voor meer informatie: boek 'Prestatiedruk' van Inez Swinnen (incl. bestelmogelijkheid)