Sport en integriteit: voorkomen is beter dan genezen

door: Leo Aquina | 2 februari 2023

“Ik wil vooral focussen op de mooie kant, maar er zijn ook bedreigingen.” Judith van Heems werkt voor het Openbaar Ministerie, waar zij zich onder meer bezighoudt met sport, veiligheid en integriteit. Als programmaleider OMspaces, creëert zij een vrijplaats voor haar collega’s. “OMspaces is een plek waar we elkaar ontmoeten ‘zonder de toga aan’, waar we ook anderen uitnodigen, zoals ondernemers en studenten. We bespreken er grote maatschappelijke problemen, want die kun je niet in je eentje oplossen.” Met Sport Knowhow XL sprak Van Heems over de bedreigingen voor de sport. Zij benadrukt het belang van kennis en preventie.

“Ik houd van sport”, begint Judith van Heems. “Er zitten zo veel mooie dingen in, maar er komen in de sport ook dingen voor die je er liever niet in wilt hebben. Bij het OM ben ik betrokken bij verschillende onderzoeken op het gebied van sport en ondermijning en de governance van sport en veiligheid. Daarnaast maak ik deel uit van een werkgroep die zich inzet om Betaald Voetbalorganisaties weerbaar te maken tegen criminele inmenging. Er zijn ook collega’s binnen het OM die zich specifiek bezighouden met gokken en matchfixing.” Omdat gokken en matchfixing niet tot het specifieke expertisegebied van Van Heems hoort, laten we dat buiten beschouwing, waarmee niet is gezegd dat het OM op dat gebied geen uitdaging heeft.

Criminaliteit en sport
Van Heems ziet criminele inmenging als een van de grootste bedreigingen voor de sport. “Dat gebeurt op verschillende niveaus. Criminelen houden nu eenmaal ook van sport. Ze lopen ook rond in de wereld van de sport en kunnen er misbruik van maken. Sport is vaak een handige plek om je een positie te verwerven in een bepaald netwerk, bijvoorbeeld via bestuursfuncties of door sponsoring. En dan kunnen er gevaren op de loer liggen, zoals bijvoorbeeld witwassen van geld of het oppoetsen van imago. Dat kan op heel hoog niveau tot in de skybox bij een betaald voetbalorganisatie, maar het kan ook bij de lokale dorpsclub.”

De vraag rijst wanneer en in hoeverre crimineel gedrag in de sport ook altijd een sport-gerelateerd probleem is. Als het gaat om doping of matchfixing is dat helder. Die zaken zijn direct gerelateerd aan de sport, maar witwassen of grensoverschrijdend gedrag kunnen ook voorkomen in andere sectoren.

“Toch denk ik dat er wel een aantal factoren in de sport zit dat crimineel gedrag kan aanmoedigen”, zegt Van Heems. “Sport is door steeds grotere commerciële belangen heel direct winst/geld-gedreven. Er gaan enorm grote bedragen in om en als het gaat om geld, geeft dat extra prikkels. En zoals gezegd biedt sport vaak goede mogelijkheden om een posities te verwerven in anders moeilijk bereikbare netwerken.” Van Heems vindt het belangrijk dat mensen in de sport zich bewust zijn van de risico’s. “We kunnen veel criminele inmenging voorkomen als bonden en verenigingen begrijpen waar de valkuilen liggen. Transparantie in de bestuurskamer is belangrijk. Informatie en voorlichting zijn essentieel.”

Grensoverschrijdend gedrag
Ook als het gaat om grensoverschrijdend gedrag, brengt de sport extra risico’s met zich mee. Van Heems: “Want inherent aan sport is vaak de drive te willen winnen. Die winstgedrevenheid, deze keer in prestatie in plaats van in geld, kan lastig zijn want daarmee rijst al snel de vraag: hoe ver mag je gaan om te winnen? Welke grens wil je voor jezelf of voor de ander verleggen? Welke trainingsmethodes zijn geoorloofd? Het is heel moeilijk om daar universeel geldende grenzen in te bepalen. Kijk maar naar bijvoorbeeld de recente discussie binnen de atletiekbond. Sommigen vonden bepaalde zaken heel vervelend en anderen helemaal niet. Het is een grijs gebied.”

Net als bij criminele inmenging benadrukt Van Heems het belang van weerbaarheid en preventie. “Daar ligt de kern van mijn persoonlijke missie. Ik probeer partijen bewust te maken van risico’s en verleidingen die op je pad kunnen komen. Hoe kunnen we een veilige en plezierige omgeving creëren waarin iedereen begrip heeft voor het sportsysteem en voor elkaar, je begrip hebt van en voor het organisatorische en persoonlijke systeem. Een veilige omgeving is voor mij een omgeving waarin je met elkaar in gesprek bent, de dialoog aangaat en met elkaar durft te bespreken wat lastig is zonder meteen te oordelen en veroordelen. Dat laatste is makkelijk en we doen het te vaak en te snel. Het gesprek over wat moeilijk is of over wat je niet direct weet is lastiger en vereist meer moed.”

In hoeverre is de sport zelf in staat om veiligheid en integriteit te waarborgen? “De sport kan natuurlijk heel veel zelf, maar publieke partijen, zoals gemeenten, politie of OM hebben ook een rol. Dat is een van de onderzoeken waar we op dit moment vanuit het ministerie van VWS mee bezig zijn: Hoe loopt de governance op het gebied van veilige sport en is dat duidelijk genoeg voor iedereen?

Te weinig capaciteit
Een veelgehoorde klacht als het gaat om rechtshandhaving binnen de sport, is dat het Instituut voor de Sportrechtspraak, de politie en het OM niet de capaciteit hebben om de problemen te ondervangen. Van Heems: “In algemene zin kun je zeggen dat er altijd sprake is van een capaciteitsprobleem als het gaat om opsporing en vervolging. Je moet altijd keuzes maken. Juist daarom is het zo belangrijk om actief te zijn aan de voorkant. Alle strafbare feiten die niet plaatsvinden, hoef je ook niet te vervolgen. Als het gaat om wet- en regelgeving, denk ik dat we voldoende zijn toegerust om de bedreigingen in de sport het hoofd te bieden.”

Voor meer informatie: profiel van Judith van Heems op LinkedIn