door: Rins van Kouwen | 3 juli 2014
Tijdens douchen boxershort aan
Yannick van Dijk (22) veranderde na zijn overgang tot man van basketbalteam. Aanvankelijk voelde hij zich in het herenteam ‘lullig’, want hij hield tijdens het douchen zijn boxershort aan. Na enige tijd deelde hij zijn geheim met de jongens. Die reageerden gelukkig positief. Hij is wel bang voor de reacties van tegenstanders tijdens wedstrijden: dat ze hem uitlachen of verwijten dat hij vals speelt.
Klik hier voor een uitgebreid portret van Yannick van Dijk
Met een advies hoe sportbonden en verenigingen met transgenders in de sport kunnen omgaan, geeft NOC*NSF richting in een thema dat in de sportwereld soms tot discussies leidt. In de topsport zijn op transgenders de internationale regels van kracht, bij de breedtesport moet het volgens de sportkoepel het uitgangspunt zijn dat sport voor iedereen toegankelijk is. Het wel of niet toelaten van transgenders in sportcompetities leidt soms tot vragen en discussies. Ook sporters met zowel mannelijke als vrouwelijke lichamelijke kenmerken lopen in de sportwereld vaak tegen problemen op. Zo moest de Zuid-Afrikaanse wereldkampioene Caster Semanya van de atletiekfederatie IAAF een seksetest moest ondergaan omdat getwijfeld werd of zij wel vrouw was. En in eigen land kwam Foekje Dillema - de concurrente van Fanny Blankers Koen die door atletiekunie KNAU voor het leven werd geschorst - in opspraak vanwege haar mannelijke uiterlijk.
AdviesNOC*NSF stelde onlangs een advies op over transgenders in de sport, dat bonden en verenigingen richting moet geven over hoe zij met het thema kunnen omgaan. In het advies richt de sportkoepel zich op personen die in de loop van hun leven hebben ervaren dat hun officiële geslacht en hun fysieke ontwikkeling niet overeenkomen met hun gevoel dat zij daar over hebben. “Zij zijn fysiek man, maar voelen zich vrouw, of omgekeerd,” legt Lieke Vloet, van de afdeling Sportontwikkeling van NOC*NSF uit. “In hun verlangen om daar uiting aan te geven, vragen zij een behandeling voor sekseverandering aan of geven zonder een transitie te ondergaan, uiting aan hun gender.”
In het advies dat de sportkoepel opstelde, zijn vijf sportbonden betrokken die met vragen over transgenders bij NOC*NSF hebben aangeklopt. Vloet: “De bonden gaven aan dat het voor hen waardevol is om over dit thema een houvast te hebben.” In Nederland vinden ongeveer honderd geslachtsoperaties per jaar plaats. Hoeveel sportende transgenders er in Nederland zijn, is niet precies bekend. “Ik krijg van sportbonden jaarlijks vier of vijf vragen over dit thema,” zegt Vloet. “We merkten dat we bijna geen documentatie over dit thema beschikbaar hadden, dus het is goed om daar nu naar te kunnen verwijzen.”
Regels topsport anders dan breedtesportOp topsportniveau zijn door internationale instanties vaak al regels opgesteld. Internationale federaties en bonden beslissen zelf welke bepalingen in een transgenderkwestie kunnen worden toegepast. “Het is belangrijk om een onderscheid te maken tussen topsport en breedtesport,” zegt Vloet. “Topsporters moeten rekening houden met de regels die internationaal gelden. Ook of een bepaald gebruik van hormonen bijvoorbeeld op de dopinglijst staan.”
Op olympisch niveau gelden bij transgenderkwesties de eisen van het Internationaal Olympisch Comité, dat in haar richtlijnen drie voorwaarden hanteert om de nieuwe sekse te accepteren. Ten eerste moeten instanties officieel de veranderende sekse erkennen, onder andere in het paspoort. Ten tweede moeten alle chirurgische anatomische operaties zijn vervuld. En als laatste moet de hormonale therapie voor de verkregen sekse gebeurd zijn op een te verifiëren manier en voor een voldoende lange periode om sekse gerelateerde voordelen in de sport te minimaliseren.
Breedtesport In tegenstelling tot de topsport, zijn op de breedtesport de richtlijnen van het IOC niet van toepassing. “NOC*NSF vindt dat sport voor iedereen toegankelijk moet zijn en dat iedereen het recht heeft om te kunnen sporten, dus ook transgenders” zegt Vloet. Indien de sekseverandering compleet is ondergaan - dat is het geval na minimaal drie jaar van hormoonbehandeling, als bij de persoon bij de burgerlijke stand de nieuwe sekse heeft geregistreerd of een geslachtsveranderende operatie heeft ondergaan – staat volgens NOC*NSF niets competitie bij de nieuwe sekse in de weg.
Ook voor transgenders die geen (volledige) transitie hebben ondergaan vindt NOC*NSF het belangrijk dat ze mogen deelnemen aan de competitiesport in hun eigen sekse van voorkeur.
“Per sporter moet worden bekeken wat het beste is voor de sporter,” vertelt Vloet. “Het is belangrijk om eerst te overleggen met de sporter zelf hoe het beste met de situatie kan worden omgegaan. De veiligheid en privacy van de sporter zijn leidend. Denk aan zaken als het informeren van leden, ouders en tegenstanders, maar ook omkleden en douchen. Sociale acceptatie van de transgender is belangrijk. Daar kan een vereniging een rol inspelen door te helpen om de omstandigheden zo te creëren dat de sporter wordt geaccepteerd, bijvoorbeeld door het thema bespreekbaar te maken binnen de club en goed te bekijken in welk team de persoon zich het beste thuis voelt.”
Wetswijziging per 1 juliVanaf 1 juli dit jaar is in Nederland een wetswijziging van kracht waardoor transgenders vanaf 16 jaar zich in de door hun beleefde sekse kunnen laten registreren, zonder daadwerkelijk een lichamelijke transitie te hoeven ondergaan. Vloet: “Dit is een belangrijke stap voor transgenders. Wij zullen ons advies moeten aanscherpen, omdat deze wet voor de sport nieuwe gevolgen heeft. Dit maakt het gemakkelijker om op breedtesportniveau transgenders zonder meer te laten deelnemen bij het geslacht waar zij zich het meest mee identificeren. Bij topsport, zeker op internationaal niveau, blijven de regels van de toernooiorganisatie en/of regels van internationale sportfederaties van kracht. Die zullen niet accepteren dat wat in het paspoort staat ook zonder meer geldt als geslacht waarin men mag deelnemen.”
In Groot-Brittannië mag een transgender alleen worden geweigerd in een competitie als de ene sekse de andere sekse fysiek in het nadeel stelt of als de veiligheid of eerlijkheid van de competitie in het geding is. “Het is lastig om te zeggen of een transgender bij het sporten voordeel heeft,” vult Vloet aan. “Dat is onder meer van de persoon en de sport afhankelijk.”
Fysiek voordeel?Uit Brits onderzoek blijkt dat er geen hard bewijs is dat een transgender na de transformatie fysiek voordeel heeft ten opzichte van andere deelnemende sporters. “Verschillende bevindingen tonen aan dat de aanname dat transgenders, in dit geval transvrouwen, een fysiek voordeel zouden hebben bij het sporten vele haken en ogen kent. Het is van belang dat wij goed kijken naar waar deze gedachtegang vandaan komt, of het relevant is om deze op onze eigen sportsetting toe te passen en wat de consequenties hiervan zouden kunnen zijn,” zegt Vloet. “De vraag is of iemand na de transformatie nog steeds fysiek voordeel heeft van de oude sekse want de hormonen die worden gebruikt, hebben ook invloed,” vult Vloet aan.
“Daarbij is tussen vrouwen en mannen onderling ook al sprake van fysiek aangeboren verschil dat een voordeel tijdens het sporten kan opleveren.” NOC*NSF hanteert als uitgangspunt dat de competitie veilig en eerlijk verloopt. Vloet: “Dat kan per individu en sport verschillen. Doet iemand aan paardrijden dan is dat anders dan volleyballen. In ons advies zeggen we: ga er niet van uit dat er voordeel is, maar in de praktijk zou het kunnen dat er in enkele gevallen wel enig voordeel zou kunnen zijn.”
Topspeler mannenvolleybalteam wordt vrouw
Bij de Amsterdamse volleybalvereniging US, dat uitkomt in de topdivisie, is de topspeler van het eerste mannenteam Tiffany Abreu. De 29-jarige Braziliaan heette eerst Rodrigo, is een transseksuele atleet en zit in een transitie om een vrouw te worden. Volleybalbond Nevobo is op de hoogte van dit specifieke geval, maar kan wegens de privacy niet ingaan op specifieke personen.
“Het uitgangspunt is dat de sekse die officieel erkend is door bevoegde instanties, onder andere in het paspoort, leidend is,” laat mediavoorlichter Thijs Pietersen van Nevobo weten. “Dat betekent dat een transgender competitie mag spelen in de sekse die in zijn of haar paspoort staat. Er is dus geen verantwoordelijkheid om dit te melden.”
Het wordt volgens Nevobo anders als een transgender competitie wil spelen in een sekse anders dan in zijn of haar paspoort geregistreerd staat. “In dat geval zal er contact met de Nevobo opgenomen moeten worden en volgen wij het advies van NOC*NSF,” zegt Pietersen.
“Dat betekent dat op topsportniveau de betreffende internationale en nationale regels geldend zijn. Op breedtesportniveau adviseren we deelname in de nieuwe sekse toe te staan als daarbij in eerste instantie met de sporter zelf overleg plaatsvindt over bevordering van sociale acceptatie en het waarborgen van de veiligheid en privacy van de sporter zelf. Er kan begeleiding nodig zijn om deze acceptatie te vergroten. Uiteraard kan een vereniging, speler of speelster altijd contact met ons opnemen voor advies.”
Nevobo laat weten dat inmiddels drie transgenderzaken bij de volleybalbond zijn aangekaart, waarin de vertrouwenscontactpersoon (VCP) om advies is gevraagd. “In de jeugdcompetitie speelt inmiddels een jongetje in een meisjes C-team. Het jongetje weet al jaren dat hij niet echt een jongetje is en zijn omgeving (ouders/school/psycholoog/sportvereniging) speelt hier goed op in,” zegt Pietersen.
“Er waren destijds wel vragen over het douchen bijvoorbeeld, maar die problemen zijn allemaal in goed overleg met de teamleden opgelost. De coach van het meisjesteam heeft een briefje van de Nevobo VCP, waarop staat vermeld dat deze speler mag uitkomen in het team, voor het geval er een scheidsrechter of een coach van de tegenstander bezwaar maakt tegen het feit dat er een jongetje in een meisjesteam meespeelt.”
Voor een artikel over Tiffany Abreu op Volleybalkrant.nl klik hier
Voor meer informatie van NOC*NSF: klik hier
