Onderzoek naar effect van spelregels geeft nuttige inzichten

door: Johan Steenbergen en Janine van Kalmthout | 3 februari 2011

In 2009 hebben elf sportbonden - onder regie en coördinatie van de Koninklijke Nederlandse Hockey Bond - een programma opgesteld ter bevordering van sportiviteit en respect. Ook NOC*NSF is een van de partners van dit programma, waaraan een aantal onderzoeks- en monitoractiviteiten gekoppeld zijn. Analyse van spelregels is één daarvan, uitgevoerd door Kennispraktijk en het W.J.H. Mulier Instituut. Het onderzoeksrapport dat naar aanleiding daarvan verscheen - ‘Samen voor Sportiviteit en Respect – analyse van spel- en gedragsregels’ – werd op donderdag 27 januari 2011 in Leusden gepresenteerd tijdens een bestuurdersconferentie.

In het door Kennispraktijk en het W.J.H. Mulier Instituut verrichte onderzoek is een analyse uitgevoerd naar de relatie tussen spel- en gedragsregels enerzijds en sportiviteit en respect anderzijds. In dit onderzoek is vooral gekeken naar het effect van spelregels: zijn ze bevorderend of belemmerend voor sportiviteit en respect? Na afronding van de analyse springen verschillende conclusies in het oog.

Bevorderende spelregels
Spelregels die het mogelijk maken om gradueel te straffen zijn bevorderend voor sportiviteit en respect. Als er eerder kan worden ingegrepen met minder zware consequenties biedt dat zowel scheidsrechters als coaches handvatten om onsportief gedrag en/of het uit de hand lopen van wedstrijden te voorkomen. Door in een vroeg stadium in de wedstrijd een lichte straf te geven voor een overtreding, zijn spelers gewaarschuwd en is er de mogelijkheid om zich te herpakken. Een voorbeeld is de interchange-regel bij het hockey. Deze spelregel wordt door coaches gebruikt om spelers die hun zelfbeheersing (dreigen) te verliezen er preventief uit te halen zodat ze even kunnen afkoelen.

Ook spelregels over wie wel en niet mag communiceren met de scheidsrechter dragen bij aan sportiviteit en respect. Hoe vaak zien we niet dat een scheidsrechter bij een beslissing wordt ‘bedolven’ door spelers die hierover uitleg willen? Bij verschillende sporten, bijvoorbeeld rugby en ijshockey, zijn er spelregels die aangeven wie met de scheidsrechter mag praten. Dit is vaak de aanvoerder. Deze spelregel draagt hoe dan ook bij aan sportiviteit en respect, onder meer omdat de communicatie rustiger en beheerster verloopt.

Spelregels die de snelheid in het spel bevorderen hebben een positief effect op sportiviteit en respect. In feite is het heel eenvoudig: door een snelle hervatting van het spel is er weinig tijd voor spelbederf en uitgebreide discussies. De spelers worden als het ware gedwongen om direct weer bij de les te zijn, enkel en alleen omdat de tegenstander het spel weer snel hervat.

Spelregels die zelfcorrectie in de hand werken dragen bij aan sportiviteit en respect. In de sport zijn er spelregels die ‘zelfcorrectie’ uitlokken. Dit zijn bijvoorbeeld spelregels die bij overtreding een behoorlijk nadeel opleveren voor het gehele team. Gevolg van dergelijke regelovertredingen is dat medespelers of de coach de speler corrigeert, louter omdat deze het team benadeelt.

Belemmerende spelregels
Onduidelijke spelregels zijn bij uitstek belemmerend voor sportiviteit en respect. Ze laten te veel ruimte voor interpretatie en ook is niet altijd duidelijk hoe deze spelregels door de scheidsrechters worden geïnterpreteerd. Helderheid over de toepassing van spelregels is dus noodzakelijk voor sportiviteit en respect.

Steeds meer spelregels in het leven roepen om sportiviteit en respect te bevorderen brengen het gevaar van overregulering met zich mee. Te veel spelregels kunnen ervoor zorgen dat de eigen verantwoordelijkheid bij sporters om zich te houden aan de spelregels wordt weggenomen. Spelregels zijn belangrijk, maar uiteindelijk zijn het de sporters zelf die de intrinsieke motivatie hebben om zich ook daadwerkelijk regelconform te gedragen.

Uitgesteld straffen - bijvoorbeeld in geval van schorsingen - wordt als onrechtvaardig ervaren. Indien een sporter een (zware) overtreding begaat tijdens de wedstrijd dan moet de sanctie hierop een direct voordeel opleveren voor de tegenstander.

Professionele en zware overtredingen worden vaak nog te weinig streng bestraft. Daardoor ontstaat er een onrechtvaardig voordeel voor de overtreder. Strengere spelregels en steviger straffen moeten een rechtvaardige compensatie bieden voor dergelijke overtredingen.

Conclusies onderzoek
Zo zijn er dus verschillende spelregels die bevorderend dan wel belemmerend zijn voor sportiviteit en respect. Door het onderzoek te verrichten onder verschillende sporten, blijken zich mogelijkheden voor te doen om van elkaars ervaringen te leren. Ook ontstaat het besef dat spelregels wezenlijk zijn voor sportiviteit en respect en dat met kleine aanpassingen van spelregels positieve effecten zijn te bereiken. De elf sportbonden hebben naar aanleiding van de conclusies acties geformuleerd waarmee ze de komende tijd aan de slag gaan binnen de bond en de sportvereniging.

De monitoring/het onderzoek van het landelijk programma Samen voor Sportiviteit & Respect wordt verricht door het W.J.H. Mulier Instituut. Naast de spelregelanalyse wordt binnenkort een eerste inzicht gegeven in de beeldvorming van het Nederlandse publiek. Later in het programma volgt nog een onderzoek naar de aandacht voor en aanpak van onwenselijk gedrag binnen sportverenigingen en een evaluatie van de uitwerking van de plannen van de elf deelnemende sportbonden.

Voor de hele rapportage van het onderzoek klik hier, voor de samenvatting klik hier.

Meer informatie: Johan Steenbergen, j.steenbergen@kennispraktijk.nl of 024-329 5781;
Janine van Kalmthout, j.vankalmthout@mulierinstituut.nl of 073-612 6401