“Omgaan met tegenslag kan alleen als je accepteert en verdraagt wat je is overkomen”

Van Yperen en zijn Groningse collega’s houden zich al jaren bezig met thema’s als veerkracht, motivatie en mentale weerbaarheid. “Iedereen komt voortdurend in aanraking met gebeurtenissen die niet gaan zoals je wil. Dan kan je op twee manieren veerkracht tonen. Je gaat terug naar het niveau waar je normaal op zit of, als dat onmogelijk is doordat je structureel last ervaart, je ontwikkelt je op andere vlakken meer dan je normaal zou doen. Omgaan met tegenslag is hoe dan ook moeilijk te onderzoeken. Mensen zijn notoir slechte rapporteurs van hun gevoelens. Neem iemand die zegt niet verdrietig te zijn, terwijl hij huilt of anderszins tekenen van verdriet laat zien. Bij gebrek aan een alternatief moeten we het als sociale wetenschappers hiermee doen.”

Het menselijke aspect wil niet zeggen dat er geen inzichten bestaan over hoe omgaan met tegenslag werkt. Van Yperen: “Eigenlijk vallen we steeds terug op hetgeen Griekse filosofen meer dan tweeduizend jaar al vastlegden, maar nu heeft het een empirische basis gekregen. De kern draait om control the controllables. Kortom: overkomt je iets vervelends, dan kan je jouw reacties controleren. Het kan zijn dat je iets gebeurt buiten je eigen schuld, zoals bij Wennemars, of juist door eigen toedoen, bijvoorbeeld als hij was gevallen. Links- of rechtsom: die negatieve gebeurtenis is een feit dat je niet kan veranderen. Als het is gebeurd, heb je er helemaal geen invloed meer op. Het is immers gebeurd. Het enige dat je dan nog kan doen, is accepteren en verdragen, je afvragen of en wat je ervan kan leren en je richten op de toekomst, op nieuwe kansen. Atleten en mental coaches zijn hier veel mee bezig, juist omdat topsporters aan de lopende band te maken hebben met pieken en dalen.”

Volgens Van Yperen is er geen handleiding voor het accepteren en verdragen. “Altijd moet je kijken wat bij iemand past. Over het algemeen helpt het voor veel mensen wel om eerst emoties te reguleren, bijvoorbeeld door woede en verdriet af te reageren. Wennemars zal ongetwijfeld wat stoelen omver hebben geschopt en flink hebben gehuild, of iets van dien aard. Nadat deze emoties tot rust zijn gekomen, begint het acceptatieproces. Dan gaat het om vooruitkijken, nieuwe plannen maken, bedenken wat je nog wel kan doen en of dat te beïnvloeden is. In het geval van Wennemars had hij nog twee olympische races op het programma staan. Daar kon hij nog wel presteren en misschien zelfs eremetaal bemachtigen.”

Het brengt Van Yperen op een ander onderdeel dat hoort bij het omgaan met tegenslag: het vasthouden aan bepaalde waarden. “Jouw waarden bieden houvast, ongeacht wat er in het leven gebeurt. Je kan jezelf na iedere tegenslag afvragen: wie wil ik op dit moment zijn? Een verongelijkt persoon die blijft hangen in frustratie en verdriet of iemand die tegenslagen weet te verwerken en er mogelijk sterker uitkomt? Als een ander jou onrecht heeft aangedaan, kan je boos blijven. Maar als je zo niet wilt zijn, kun je bijvoorbeeld denken: het is gebeurd, het was buitengewoon vervelend, maar ik laat mij er verder niet door afleiden. Ik ga weer door.”

Iedereen kent het beeld wel van mopperende tennissers, die woedend hun racket kapotslaan na een zoveelste misser. Oud-toptennisser John McEnroe stond meer vloekend op de baan dan dat hij er plezier in leek te hebben, ondanks zijn vele overwinningen. Geen mooi voorbeeld van omgaan met tegenslag, zo lijkt het. Maar Van Yperen ziet dat anders. “Het is een tricky pad om het negatieve zo te laten zien, maar dat hoeft niet negatief uit te pakken. Voor McEnroe gaf het schelden energie waardoor hij beter presteerde.”

Of topsporters van nature beter zijn in omgaan met tegenslagen, betwijfelt Van Yperen. “In theorie is de verhouding aangeboren versus aangeleerd vijftig om vijftig procent. In de praktijk spelen andere zaken een grotere rol. Ten eerste hebben de meeste topsporters voortdurend met tegenslagen te maken. Door verlies, blessures en technische foutjes worden zij in korte tijd echte overlevers. Zoals Erben Wennemars terecht opmerkte na de pech van zijn zoon: sport is één grote ellende met af en toe een succesje tussendoor. Dat geldt zelfs voor de grootste sporters. Roger Federer won slechts 52 procent van zijn punten. Toch was hij jarenlang een van de beste tennissers, zo niet de beste, van de wereld.”

“Daarbij”, vervolgt Van Yperen, “hebben veel sporters die het ver schoppen ook op het privévlak de nodige moeilijke situaties meegemaakt. Zo hebben wij een onderzoek uitgevoerd bij Ajax. We keken naar jeugdspelers en hoe zij vijftien jaar later terecht waren gekomen. Het bleek dat de meest succesvolle voetballers kinderen van gescheiden ouders waren.”

Tot slot is er een aspect dat voor iedereen geldt, legt Van Yperen uit. “Het gaat erom wat je zelf gelooft over jouw mentale weerbaarheid. Dat is in feite het belangrijkste. Houd je jezelf voor geen veerkracht te hebben en niet met de situatie te kunnen omgaan, dan lukt het ook niet om veerkrachtig te zijn. Andersom werkt het ook en die groei-mindset kun je bovendien trainen. Zeker als topsporter beland je in een snelkookpan als het gaat om omgaan met tegenslagen. Maar voor iedereen geldt dat accepteren, verdragen en het vervolgens richten op controleerbare factoren de oplossing is. Dat kan je leren, vooral in de sport.”