Noorderparkbad geldt nu als de ‘mooiste ter wereld’

Marc Hoeben | 8 december 2016

Hele generaties Amsterdammers groeiden aan de noordkant van de stad op met het Floraparkbad. Maar het zwembad voldeed niet meer aan de eisen van de moderne tijd, bijvoorbeeld wat betreft hygiëne en het verbruik van energie. Drie jaar terug werd begonnen met de bouw van het Noorderparkbad, waarna het Floraparkbad gesloopt kon worden. Het Noorderparkbad geldt in verschillende opzichten als een hoogstandje en viel eind vorige maand - bij de zwembadbeurs in het Franse Lyon - niet voor de eerste keer in de prijzen. Deze keer als het mooiste publieke zwembad ter wereld.

Opdrachtgever was de gemeente Amsterdam, voor het ontwerp tekende Architekten Cie. In Lyon nam de architect van dat bureau Branimir Medic niet alleen de prijs in ontvangst, maar ook de lof in het juryrapport. Daarin wordt gesproken van een ‘lichte’ en ‘luchtige’ architectuur, die ‘perfect’ in de omgeving past en ‘uitnodigt om bij het paviljoen naar binnen te gaan.’

Eerder al jury- en publieksprijs
Het is niet voor het eerst dat het Noorderparkbad in de prijzen valt. Vorig jaar was er al erkenning in de vorm van de jury- en publieksprijs van de Amsterdamse Architectuur Prijs en toen ook werd het genomineerd voor het ‘BNA Beste Gebouw van 2016.’ Sjaak Huijsman, van het Project Management Bureau van de gemeente Amsterdam, weet wel waarom. 

“Wat heel erg in het oog springt: het is een heel genuanceerd bad. Evenwichtig, met natuurlijke materialen. Er is veel hout gebruikt, dat voelt heel prettig. En de tegels zijn niet de zwembadtegels die je normaal ziet. Dan zijn ze wit of met allerlei kleurtjes. Deze keramische tegels hebben geen gekleurde of geglazuurde laag en zijn veel natuurlijker. Dat geeft het zwembad een nuance en dat voel je ook als je binnen bent.”

Niet alleen de materialen maken het Noorderparkbad tot een verrassend concept. “Het gebouw past proportioneel fantastisch in de omgeving, waar geen hoogbouw is. Het zwembad is qua beleving heel laag, je merkt vanaf de straatkant niet dat het toch drie zwembassins, horeca, tribunes, springstellingen en ook een glijbaan huisvest. En wat aan de buitenkant ook opvalt: er is gekozen voor een baksteen, met een terugliggend metselverband. De ene steen ligt meer naar voren dan de ander en de terugliggende steen heeft een grijstint. Door hiermee te spelen heeft de architect met traditionele materialen een bijzondere gevel ontworpen, samen met kunstenaar Hugo Kaagman.”

Duurzaamheid
Naast de esthetiek was de nieuwbouw een kans op het gebied van duurzaamheid. “Het dak staat helemaal vol met zonnecellen, waar je eigenlijk niks van ziet. Aan de gevel hangen een soort stalen gordijnen voor de hemelwaterafvoer. Dat is niet alleen maar een mooi gezicht, als het begint te regenen en het water erlangs stroomt. Via een ondergronds systeem belandt het in de oude kelder van het Floraparkbad en daar wordt het opgeslagen in een grote tank. Indien nodig wordt het gereinigd en vermengd met het andere zwembadwater.”

De indeling van het Noorderparkbad mag voor het energiebeheer een kien ontwerp worden genoemd. “De zwembaden liggen in het midden en de andere ruimtes - die een lagere temperatuur hebben - er omheen. Dan heb je het over de horeca, de kantoren, de kleedkamers, noem maar op. In het zwembad is het zo’n dertig graden, in de kleedkamers meestal vierentwintig graden. Door deze indeling staat het zwembad niet in direct contact met de buitenlucht en gaat er veel minder onnodig energie verloren. Zo is er ook nagedacht aan welke kant de delen met glas, die een zwembad altijd heeft, moesten komen. Het glas zit voornamelijk op het zuiden en zo komt er het meeste zonnewarmte binnen. Geheel en al voor niks. Aan de noordzijde zijn de ramen kleiner uitgevoerd.”

Triple beglazing
Voor het buitenbad, normaal een grootverbruiker qua energie, hoeft de ‘gaskraan’ niet open, zegt Huijsman. “Het water voor het buitenbad wordt geheel verwarmd door zonnecollectoren, waar het doorheen loopt. Alle daken staan vol met die collectoren, bovendien is voor het dak een isolatie van een halve meter gebruikt en kent de gevel triple beglazing. Hoewel dat laatste steeds meer gemeengoed wordt, blijft Nederland toch vaak dubbel glas toepassen. Bij de meeste zwembaden, ook de nieuwe, zie je vaak glaspartijen met onderaan een verwarmingselement, met geregeld een bankje erover. In de buurt van dat glas voelt het dan toch koud aan. Dat is met de triple beglazing echt niet meer zo en die verwarming hoefde er dus ook niet in, wat bijvoorbeeld weer voordelen heeft voor het onderhoud en de schoonmaak.”

Aan de lijst met slimmigheden komt nauwelijks een einde. Het gaat verder met LED-verlichting, hoog rendement luchtbehandelingskasten, met het op allerlei manieren terugwinnen van warmte, met het zo min mogelijk verspillen van energie bij het filteren van het water. “In plaats van al het water wordt nog maar tien procent gefilterd, in grote bakken met zand. Het betekent ook dat er een energieverslindende pomp veel minder hoeft te draaien. En mede dankzij een ultra filtratie/reversed osmose-installatie wordt er veel minder zwembadwater door het riool gespoeld, maar verantwoord gebruikt om het aan het zwemwater toe te voegen. Dat scheelt enorm veel energie.”

Gemeente als eigenaar en beheerder
De gemeente Amsterdam hield het eigendom en het beheer van het Noorderparkbad, in weerwil van moderne politieke discussies over privatisering van dergelijke dure openbare voorzieningen. “Een zwembad kost gewoon geld. Dat is een keuze die je met elkaar als gemeente maakt. Anders zou het kaartje veel duurder worden. Maar het Noorderparkbad is bedoeld voor iedereen, voor een zo breed mogelijke groep. Het is niet op topsport gericht, zoals bijvoorbeeld het Sloterparkbad.”

Natuurlijk keek de gemeente wel naar de kosten toen het in de ontwerpfase zat. “Uiteraard zijn we rekensommetjes gaan maken. We zagen dat het aardig wat zou opleveren als we konden besparen op de energierekening. Dat liep wel op naar 75 à 85 procent en dan praat je over een paar ton per jaar, voor een zwembad dat je in principe voor veertig jaar neerzet. Dat bedrag hebben we gekapitaliseerd en mochten we bij de bouw investeren, voor alle energiezuinige maatregelen.”

Aanleg park
De ervaringen zijn inmiddels bijna alleen positief met het Noorderparkbad, op een paar wat mindere puntjes na. “Voor de gebruikers is het bijvoorbeeld een nadeel dat je vanuit de kantine minder goed het hele bad kunt zien en dat is jammer, want ouders – waar ik er één van ben – kijken nu eenmaal graag hoe hun kind het doet tijdens de zwemles. En ander ding is dat het buitenbad enige tijd nodig heeft om op te warmen, omdat het natuurlijk op de energie van de zon werkt en niet op de eerste de beste dag meteen op temperatuur is. Daar zouden we nog wel naar kunnen kijken, hoe we de capaciteit kunnen vergroten. En verder is het erg jammer dat de aanleg van het Noorderpark vreselijk traag gaat. Als dat al klaar was geweest zou het zwembad er nu al nog véél mooier bij liggen.”

Voor meer informatie: Persbericht Architectuurcentrum Amsterdam (pdf) met links naar volledige vakjuryrapport en publieksjuryrapport en/of kijk op de website van Architekten Cie.