Nationaal Sportcongres: vergezichten en de achterpui eruit

Meer dan 550 deelnemers hadden zich dinsdag op Papendal verzameld voor de tweede editie van het Nationaal Sportcongres. De sport van morgen: vitaal en verbonden was het thema. Bij de een zaal vol believers viel het openingswoord van NOC*NSF-directeur Marc van den Tweel in goede aarde: "Sport is het maken van verschil voor de mensen, iedere dag weer. En we moeten niet vergeten dat dat gebeurt door ongelooflijk veel vrijwilligers en professionals in de sport. Dat zijn echte impulsen voor een gezonde, verbonden, weerbare en vitale samenleving. Sport draagt bij aan een samenleving waarin iedereen kan meedoen."

Hoewel hij de zaal niet hoefde te overtuigen, realiseerde Van den Tweel zich dat de sport wel degelijk een opdracht heeft om te laten zien wat het maatschappelijk rendement daadwerkelijk is, al was het alleen al om ervoor te zorgen dat er in Den Haag niet al te makkelijk op wordt bezuinigd. "Er is een enorm maatschappelijk rendement, en er is een drive om te werken aan gezonde generaties", aldus de directeur van de sportkoepel, die zich echter ook zorgen maakt: "Ik moet bekennen, ik was optimistisch toen het huidige kabinet aantrad. We hebben een sportieve premier en je hoorde de worden terug over de gezondste generatie, maar nu wordt het toch serieus." 

Van den Tweel prees de sportakkoorden van de afgelopen acht jaar, maar waarschuwde voor de toekomst. "Ik roep politici in Den Haag op om dat rendement niet te vergeten, want dan is er sprake van kapitaalvernietiging. Maar als je dan onderaan de streep kijkt, komen er bezuinigingen op de sport af: geen of minder geld voor lokale sportakkoorden, de BOSA-regeling (Stimulering bouw en onderhoud sportaccommodaties, Red.) is onmisbaar, maar die gaat in zes jaar tijd van 80 miljoen naar 23 miljoen, er wordt 10 procent gekort op het geld dat naar gemeentes gaat, 30 procent op het budget voor integriteit en sociale veiligheid en een halvering van het budget voor breedtesport voor sportbonden. Daar komt nog bovenop dat de kansspelbelasting omhoog gaat. Dat betekent niet alleen een vlucht naar illegale aanbieders, maar ook en vooral, en dat is de intentie van de overheid, dat er meer geld naar de staatskas gaat en minder naar de sport."

Om de onrust van Van den Tweel ook in Den Haag onder de aandacht te brengen, schreven NOC*NSF, MOS, POS, KNVB, SBN en Sportkracht 12 op de dag van het Nationaal Sportcongres een open brief aan de Tweede Kamer. Van den Tweel noemde Noorwegen als voorbeeld als het gaat om participatie, integratie, toegankelijkheid en sportieve prestaties. "Het lukt daar, omdat sport niet wordt gezien als iets wat op zichzelf staat, los van de samenleving, of los van andere beleidsdoelen. Het is verbonden en de Noorse overheid stuurt op waarden." 

Pier Eringa maakte daar later wel nog de kanttekening bij dat "Noorwegen ook wel een samenleving is waar heel veel geld te verdelen valt". Vóór het interview met de topbestuurder (onder meer ProRail, NS, politie, Ajax en diverse ziekenhuizen), was het echter de beurt aan Floor Millikowski, sociaal geograaf, journalist en auteur van meerdere boeken, die in haar werk laat zien hoe ruimtelijke en sociale veranderingen ons land vormgeven.

Millikowski laat een foto zien: "De plaats op deze foto bestaat niet. Het is Holwert aan Zee. Holwert bestaat wel, maar het ligt niet aan zee. Vroeger lag het aan de Waddenzee, maar door het aanleggen van dijken en landbouwgrond is dat al heel lang niet meer het geval. Tegenwoordig ligt het in een zogenaamde krimpregio, jongeren trekken weg, ouderen blijven achter, de voorzieningen sluiten, de bussen rijden niet meer, de panden staan leeg, er is weinig werkgelegenheid en weinig toekomstperspectief." 

Vier inwoners van Holwert ontwikkelden vervolgens een plan. Het verhaal gaat dat ze elkaar in de kroeg troffen en ze gingen op zoek naar een toekomstperspectief, geïnspireerd door een lezing van landschapsarchitect Harro de Jong. Zij gingen in gesprek met de dorpsbewoners en er kwam, samen met Harro de Jong, een plan en dat plan begon met het doorbreken van de Waddendijk. Millikowski: "Er zijn in Nederland weinig dingen zo fundamenteel als het doorbreken van een dijk. Het is onze ontstaansgeschiedenis, ons verleden, onze zekerheid, onze toekomst, onze vrijheid. Die breek je niet zomaar door. Maar door die dijk door te breken, zou er weer een open verbinding tussen het dorp en de zee ontstaan, bovendien zou er door de getijden zilt water het land in stromen, waardoor er een ecologisch rijk natuurgebied zou ontstaan. Er zou een jachthaven bijkomen en waren mogelijkheden voor ecotourisme en boeren konden overstappen op zilte landbouw. Iedereen was enthousiast. Er kwam 15 miljoen van het ministerie en 15 miljoen van de postcodeloterij. De schop leek bijna in de grond te gaan, maar toen gingen de hakken in het zand, eerst bij LTO (Land- en Tuinbouw Organisatie) Nederland, toen bij het ministerie en bij de provincie."

Het plan ligt inmiddels al twaalf jaar op tafel. Millikowski:"Iedereen is enthousiast, maar niemand durft het uit te voeren. Dat staat symbool voor onze samenleving. We weten heel goed wat we moeten doen, maar als puntje bij paaltje komt, durven we het verleden niet los te laten om de toekomst te omarmen."

Millikowski neemt de zaal mee terug naar 20-30 jaar geleden. "Toen dachten we: Nederland is af, we waren heel tevreden. De dromen en ambities van de twintigste eeuw waren in de vinexwijk verwezenlijkt. Er was heel veel ruimte voor het individu, maar heel weinig ruimte voor de gemeenschap." 

Aan de hand van een aantal voorbeelden laat Millikowski zien hoe het inrichten van de openbare ruimte kan bijdragen aan de gemeenschap, want het individualisme van de twintigste eeuw leverde ook lelijke rafelranden. Ze laat een foto zien van het roemruchte feestaardvarken in Arnhem. "Dit was voorheen een rotte plek in de stad, unheimisch, mensen wilden er niet komen. Toen Burgers Zoo honderd jaar bestond gaf het een kunstenaar opdracht een kunstwerk te maken voor de stad en dat werd dit reusachtige feestaardvarken. Daar moest een plek voor worden gevonden en dat werd het Bartokplein, aan de rand van het centrum. In no time veranderde die groezelige plek in een van de meest geliefde locaties van de Arnhemse binnenstad. Kinderen konden er klimmen en spelen, ouders konden er een praatje maken. Ineens was het een plek waar je een blokje voor omliep. Wat een beetje verbeelding niet kan doen."

Ook dit verhaal kreeg uiteindelijk geen happy end. "Toen kwam de vraag: is dit een speeltuin, en is hij dan wel veilig? Of is het een kunstwerk, en mag je er dan wel op klimmen? Uiteindelijk moest het feestaardvarken plaatsmaken voor appartementen."

Daarmee komt Millikowski aan bij de fundamentele vraag: "Wat is de waarde van dingen? We plakken overal prijskaartjes aan, maar we weten het niet. Wat is meer waard, een buurthuis of een parkeerplaats?" De zaal stemt en masse voor het buurthuis. "Maar in grondexploitaties is die parkeerplaats meer waard", aldus Millikowski. "Want die levert iedere dag geld op en een buurthuis kost alleen maar geld. Maar als je denkt aan eenzaamheid, gezondheid, geletterdheid, schuldenproblematiek, werkgelegenheid, digitale vaardigheden, emancipatie. Intellectuele ontwikkeling, een kopje koffie, gezelligheid, dan is zo'n buurthuis natuurlijk veel meer waard." 

Wat geldt voor dat buurthuis, geldt ook voor sportaccommodaties, als er tenminste verbinding is met de lokale gemeenschap. Millikowski geeft voorbeelden uit Amsterdam: de voetbalvelden van AFC op de duurste grond van de stad bij de Zuidas en een Urban Sportveld in de wijk Zeeburg. "Daar heeft de gemeente radicaal gekozen voor meer groen en speelruimte." Ze sluit dan ook af met een positieve noot: "Wij kunnen zoveel en we moeten altijd, want als we niks doen, niet nadenken over de toekomst, ons land niet toekomstbestendig maken, dan verzuipen we simpelweg. Maar elke keer zijn we tot nu toe in staat gebleken om de grote opgaves die op ons afkwamen het hoofd te bieden door verandering. Laten we niet vergeten te dromen, laten we niet vergeten te hopen. Ik ben ervan overgetuigd dat we ook deze keer in staat zullen zijn een land te bouwen dat mooier, duurzamer, en fijner is dan het land dat we al hebben."

Pier Eringa is onder de indruk van het verhaal. "Het gaat over anders durven denken en met verwondering naar dingen kijken. We hebben heel veel dingen goed voor elkaar, maar je moet ook je gedachten openstellen om dingen anders te doen." Met 'hopen' kan Eringa echter niet zoveel: "Daarmee bereik je niet zoveel, je moet er vooral iets aan doen." 

Dingen voor elkaar krijgen, kan volgens Eringa op verschillende manieren: "Als oud-politiebaasje ken ik twee stijlen. De eerste is vriendelijk aanbellen bij de voordeur. Maar als dat niet lukt, dan ramt de politie de achterpui eruit. Soms moet je vriendelijk aanbellen, soms moet die achterpui er even uit als je iets wilt veranderen."

Eringa probeert te prikkelen. "Sport is toch een beetje de wereld van behoud. Ik heb dat gezien in acht jaar als toezichthouder bij de KNVB. Het duurt heel lang om daar dingen te veranderen. Het is bureaucratie, historie, traditie. Daar moeten we los van komen door anders te durven denken." Als het gaat om sportinfrastructuur maakt hij de vergelijking met het ziekenhuis waar hij directeur is. Iedere specialist wil zijn eigen operatiekamer, maar dat kan gewoon niet uit. Die operatiekamer moet je laten gebruiken door verschillende specialisten, anders is de bezettingsgraad te laag en zijn de kosten te hoog. We zijn in de sport ook heel erg van onze eigen spelregels en onze eigen spulletjes, maar laten we nu eens kijken welke voorzieningen we hebben en hoe we die beter kunnen benutten."

Vanuit de zaal wordt opgemerkt dat er vanuit gemeentes vaak tegenwerking is omdat er allerlei procedures in gang worden gezet als het gaat om de stap om sportvelden toegankelijker te maken. Eringa herkent het fenomeen. "Dan heb je te maken met radicalisten in vaste dienst, heel hinderlijke types zijn dat. ProRail heeft als doel treinen te laten rijden. Toen ik daar in dienst was ben ik eens gaan kijken hoeveel mensen zich bezighielden met het laten rijden van treinen en hoeveel er juist bezig waren om dat tegen te houden. Dat bleek ongeveer fifty-fifty. Je ziet dat in veel organisaties, dat er mensen zijn die alleen maar bezig zijn met aan te tonen wat niet mogelijk is. Wat je daar tegenover moet zetten is goede ideeën en bestuurlijke kracht."