Naar een veilige sportomgeving voor (jeugdige) topsporters

door: Emilie Maclaine Pont | 25 april 2024

Een veilige omgeving voor talentvolle, jeugdige (top)sporters is niet vanzelfsprekend. Dat laten recente voorbeelden uit onder meer turnen, roeien, triatlon en judo wel zien. Onderzoekers buigen zich volop over de vraag waar en hoe het misgaat. Maar hoe je juist wél een veilige topsportcultuur creëert, blijft onderbelicht, meende Froukje Smits – onderzoeker aan de Hogeschool Utrecht, zo bleek uit haar proefschrift. Daarom startte zij het onderzoeksproject ROCIES, inmiddels met subsidie gehonoreerd door ZonMw en nu onderdeel van het onderzoeksprogramma MOOI in Beweging dat als doel heeft oplossingen te vinden voor complexe maatschappelijke uitdagingen.

De naam ROCIES staat voor Rose Of Culture In E/Elite Sport. Het is gericht op enerzijds elitesport, oftewel topsport en anderzijds esports: het in competitieverband spelen van computergames. Projectleider Froukje Smits: “Er is steeds meer herkenning en erkenning als het gaat om ongewenste prestatiecultuur in de sport. Niet alleen in Nederland, maar wereldwijd zijn er tal van onderzoeken gaande over dit onderwerp. De maatschappelijke waarde van topsport staat door de schadelijke gevallen onder druk. Om het tij te keren, is het nodig om ook in kaart te brengen hoe je juist wél voor een veilige sportomgeving zorgt. Mondiaal is hier nog weinig over bekend. Met ROCIES zijn we daarom een van de pioniers op dit gebied.”

Het ROCIES-model
Smits ontwierp het zogenaamde ROCIES-model als basis voor het onderzoek. “Hierin is een vierdeling zichtbaar in de kleuren rood, oranje en groen. Rood staat voor elementen uit een abusive/toxic culture. In een oranje omgeving is er sprake van risk/concern. In groen tot slot heerst een care- en safeguarding-cultuur, oftewel: het is een sociaal veilige en prettige topsportomgeving voor jonge (top)sporters. De vraag waar ROCIES om draait is hoe je zorgt voor een groene omgeving.”

Bij het onderzoek zijn tal van partijen betrokken. Smits verdeelt deze in drieën: op micro- (sporters, ouders, coaches), meso- (paramedici, arbitrage, verenigingsbestuurders) en macroniveau (organisatoren van evenementen, bondsbestuurders). Twee living labs dienen als proeftuin om het onderzoek uit te voeren. “De participanten voeren hierin een serious game uit. Een bordspel dat iets weg heeft van (de Kolonisten van) Catan. Het helpt onzichtbare dynamieken en sociale structuren zichtbaar te maken en de vier culturen uit het ROCIES-model te duiden en onderscheiden. Zo wordt hetgeen dat zich vaak aan de aandacht onttrekt van het collectief aan gewenste en ongewenste praktijken, tot bewustzijn van de groep gebracht.

Het spel beoogt zo een weergave te vormen van het sociale systeem en de waarden, normen en handelingen die in de (E)topsport plaatshebben. Het geeft een overzicht van wat er speelt en maakt patronen zichtbaar. Door dit samen te doen ontstaan gesprekken die anders niet gevoerd worden. De aanpak zorgt voor begrip, voor elkaar en zicht op het (E)topsportsysteem waarin je samen plaatsneemt. Dat inzicht draagt bij aan grip: je kunt patronen doorbreken en situaties anders aanvliegen wanneer het voor iedereen zichtbaar wordt.”

“Op de ‘landkaart’ van de serious-game liggen als startpositie vier continenten, die de vier culturen vertegenwoordigen uit het ROCIES-model. De landkaart wordt tijdens de serious-landkaart-game spelenderwijs uitgebouwd met bijvoorbeeld nieuwe (ei)landen en verbindingen, passend bij de interacties die plaatsvinden tijdens het spel.”

Living labs
Het Utrechtse samenwerkingsverband Traiectum staat centraal in een van de twee living labs. Aan Traiectum is onder meer een vijftal sportverenigingen verbonden waar op topniveau gesport wordt. Het andere living lab draait om esports.

Smits: “Esports heeft enorm bereik onder jongeren. Er gaan daarnaast gigantische geldbedragen om in esports. Dit heeft een grote weerslag op de prestatiecultuur in deze topsporttak. We weten nog maar weinig over de sociale topsportomgeving in esports, maar het geringe onderzoek dat er ligt, toont aan dat esports te kampen heeft met problemen als seksisme en racisme. Er zijn daarentegen ook verenigingen waar inclusie juist hoog in het vaandel staat. Omdat esport enorm in populariteit stijgt, willen we juist ook in deze tak van topsport meer inzicht en bewustzijn creëren. Daarom zijn we ook zo blij dat een flink aantal grote spelers uit de Nederlandse esportwereld zich bij ROCIES heeft aangesloten. Denk aan de Branchevereniging Esports Nederland, Team Liquid – het grootste Nederlandse profteam, KNVB eDivisie, Kenniscentrum Sport & Bewegen en het practoraat van het MBO Hilversum dat de opleiding Esport, Game & Event Manager aanbiedt. Zij doen mee aan de serious games en workshops om kennis te delen en ideeën uit te wisselen.”

Mondiale koploper?
De subsidie van in totaal € 300.000 gaat voor het grootste gedeelte naar het uitvoeren van onderzoek. “De betrokken stakeholders hebben allemaal aangegeven open te staan voor onderzoek en interventies. In drie jaar hopen we te komen tot een aanpak die handvatten bevat over hoe je wél een veilige topsportomgeving creëert. Een waarmee we wereldwijd koploper zijn als het om dit onderwerp gaat. En vooral een aanpak waarmee we op lange termijn meer talenten behouden en daarmee de maatschappelijke bijdrage van topsport vergroten.”

Voor meer informatie: ROCIES, Rose Of Culture In E/Elite Sport