<em>Living labs</em> helpen oud en jong in beweging te komen

door: Tjitske Lingsma | 19 december 2024

Hoe zorgen we ervoor dat jong en oud graag beweegt en sport en het ook blijft doen? In Nederland buigen living labs sport en bewegen zich over die vraag. Deze samenwerkingsverbanden van kennisinstellingen, overheid en maatschappelijke organisaties ontwikkelen in de dagelijkse realiteit samen met burgers nieuwe aanpakken en methoden. Ze krijgen daarvoor subsidie van ZonMw en/of van Sportinnovator. Ook komen er steeds nieuwe initiatieven bij. In 2023 gingen zeventien nieuwe living labs van start die zich richten op kinderen, bewegen in de zorg of op achterstandswijken. Inmiddels zijn ruim dertig labs actief. Twee labregisseurs vertellen over hun werk en dromen.

De kleuters komen naar buiten gerend. Op het schoolplein van de basisschool staat een enorme Skills Box op wieltjes. In de grote kist zitten kleurige fietsjes, ballen, hoepels, linten, stokken, pionnen en doeltjes. Het zijn spel- en sportmaterialen die tijdens de beweeglessen gebruikt worden. De leerkracht heeft die dag een parcours uitgestippeld. Maar een andere keer doen de kinderen een balspel of gaan ze hoepelen of springen. Het afgelopen jaar heeft living lab Beweegtoppers op twee kinderopvangcentra en twee basisscholen in Groningen onderzocht hoe een passend programma eruitziet waarbij kinderen van 2 tot 6 jaar veelzijdig buiten bewegen.

“Plezier staat voorop, want alleen als kinderen het leuk vinden, gaan ze bewegen en blijven ze het ook doen”, zegt Mark Nicolai, labregisseur van Beweegtoppers, waarin het Alfa College, de Hanzehogeschool, Huis voor de Sport Groningen, FC Groningen in de Maatschappij, de gemeente Groningen, kinderopvang SKSG en twee basisscholen samenwerken. “De aanloop was wat rommelig”, erkent hij. “Omdat ons onderzoek gericht was op kinderen van 2 tot 6 jaar, moest eerst een aanvraag worden ingediend bij de Hanze Ethisch Advies Commissie (HEAC). En daarna moesten ouders formeel toestemming verlenen.”

Met enige vertraging begon living lab Beweegtoppers in januari 2024 met het testen van de lessen. “We werken met beweegvoorstellen en niet al te strikte voorschriften, want er wordt al zoveel voorgestructureerd. We willen de creativiteit van kinderen stimuleren.” Er volgden drie stappen. De onderzoekers van het living lab observeerden het speelgedrag van de kinderen met het materiaal. Daarna vroegen ze de kinderen een top drie te maken van het leukste materiaal. Met die kennis heeft het living lab acht beweeglessen ontworpen. “Deze lessen hebben we geëvalueerd met de lesgevers. Ook hebben we de kinderen gevraagd wat zij het leukst vonden. Op basis daarvan ontwikkelen en testen we nu een achttienweeks beweegprogramma voor peuters en kleuters.”

Enquête
Het living lab heeft ook de ouders betrokken. “We zijn met ouders in gesprek gegaan over wat ze kunnen doen zodat kinderen in de thuissituatie - al dan niet veelzijdig - bewegen”, legt Nicolai uit. De enquête die Beweegtoppers onder ongeveer 200 ouders heeft gehouden over hoe kinderen thuis bewegen, is vijftig maal ingevuld. Het leverde een schat aan informatie op over beweegactiviteiten buiten. Onder peuters zijn (loop)fietsen, voetballen, steppen en objecten in speeltuin (schommel, wip, glijbaan) favoriet. Bij kleuters is dat: fietsen, voetballen, trampolinespringen. Ook bleek bijvoorbeeld dat ouders hun kinderen stimuleren om te bewegen door samen oefeningen te doen zoals dansen, een beweegparcours te maken, stoeien en koprollen. Het living lab heeft met pedagogische medewerkers een sessie gehad over mogelijkheden om op hun locaties met het beweegprogramma te werken. Nicolai concludeert: “Als werkgroep hebben we veel meters gemaakt.”

Dit living lab krijgt een vervolg: Beweegtoppers gaat deelnemen in twee consortia binnen MOOI in Beweging die ook door ZonMw worden gefinancierd, namelijk ASAS en ACT2ACT. “We vormen een leergemeenschap die vier jaar onderzoek doet naar de vraag: hoe kun je ervoor zorgen dat kleine kinderen blijven bewegen. Het is ons doel om systeemverandering tot stand te brengen”, aldus Nicolai.

Living lab MUST
In Amsterdam-Zuid zat basketbalvereniging BC Apollo met de vraag: hoe topsport te blijven bedrijven en tegelijkertijd verantwoordelijkheid te nemen op sociaal maatschappelijk gebied. De club ligt op de grens tussen twee uitersten: een buurt met schatrijke bewoners én een wijk die ook huishoudens met een kleine beurs en mensen met een rugzakje kent. Dennis van Vlaanderen, die vroeger topsporter in het Nederlandse kanoteam was en zich inzet voor sport en samenleving, zag er een mooie uitdaging in. “Hoe kunnen we de sportvereniging van de toekomst ontwikkelen waarbij clubs een andere rol in de samenleving krijgen”, vertelt Van Vlaanderen - werkzaam bij de Hogeschool van Amsterdam (HvA) - over het doel van living lab MUST (Moving Urban Sportvereniging van de Toekomst), waar hij labregisseur is.

Van Vlaanderen wijst op problemen in buurten zoals beweegarmoede, overgewicht en eenzaamheid en stelt dat de sportvereniging een spilfunctie kan vervullen bij de transformatie. “Het mooiste is als we door sport en bewegen een leefbare wijk creëren waarbij we ook aandacht besteden aan onze basiswaarden en normen. We willen vanuit het systeemdenken een nieuw ecosysteem bouwen”, zegt hij.

Onderzoek
Het afgelopen jaar hebben de partners binnen het living lab MUST – HvA, Apollo, Combiwel en gemeente Amsterdam – aan het plan gewerkt. Studenten Ergotherapie van de HvA onderzochten hoe kinderen in beweging komen. De uitkomsten bestaan uit een negental adviezen, die in beknopte vorm in een poster zijn weergegeven (zie afbeelding hieronder). Deze kunnen gebruikt in de wijk of toegepast bij vervolgonderzoek. Ook keken ze naar hoe een community voor jongeren en ouderen kan worden opgezet. Studenten van de Johan Cruyff Academy gaven strategisch marketingadvies aan Apollo over de vraag hoe de basketbalvereniging topsport kan combineren met een maatschappelijke taak in de buurt.

Om de ideeën handen en voeten te geven ontwikkelt MUST momenteel een online toolkit voor het opzetten van een sportvereniging nieuwe stijl die overal in het land toepasbaar moet zijn. “De toolkit zal partijen helpen om te werken aan een ecosysteem in een wijk, gericht op bewegen, sport, vitaliteit en gezondheid”, zegt Van Vlaanderen. Het is een ‘levend’ instrument dat telkens aangepast kan worden bij nieuwe inzichten en resultaten. Waar is hij trots op? Van Vlaanderen wijst op de drie korte hoofdvragen waarmee het living lab begon: hoe ziet de (top)sportvereniging van de toekomst eruit, hoe krijgen en houden we de jeugd in beweging en hoe kunnen deze punten gekoppeld worden waardoor dubbel succes kan worden gerealiseerd. “In korte tijd hebben we deze drie zinnen die op papier stonden, uitgewerkt tot een serieuze toolkit.”

Maar daar blijft het niet bij. De komende tijd wordt bekeken hoe MUST kan worden toegepast in Amsterdam Nieuw-West. “Zodat het niet alleen de sportiefste, maar ook de gezondste en de liefste wijk van Nederland wordt”, zegt Van Vlaanderen.

Netwerk
Voor alle living labs sport en bewegen is er een landelijk netwerk waar zij kennis en ervaringen kunnen delen. De twee labregisseurs zijn enthousiast. “Het is mooi als je elkaar kunt helpen”, zegt Van Vlaanderen. Nicolai, labregisseur van Beweegtoppers: “Het heeft echt meerwaarde. Je kunt met andere living labs uitwisselen tijdens de studiereizen. Ook wordt er intervisie gegeven. Het netwerk biedt daarnaast een podcast die heel inspirerend is.”

Wat is hun droom voor hun living lab? “Onze stip op de horizon is dat zoveel mogelijk kinderen in Groningen op een veelzijdige manier bewegen. Als motorisch fundament om een leven lang met plezier in beweging te blijven”, zegt Nicolai. Van Vlaanderen: “Dat je een kant-en-klaar systeem voor de nieuwe sportvereniging hebt dat je in een wijk kunt neerzetten, zodat je bewoners alleen nog maar hoeft te begeleiden met hun buurt mooier, beter en gezonder te maken.”

Voor meer informatie: Netwerk Living Labs Sport en Bewegen