<em>Living labs</em> als methode om mensen in beweging te krijgen

door: Emilie Maclaine Pont | 20 maart 2025

Top-down mensen in beweging krijgen, is de standaard. De 33 Nederlandse living labs Sport en Bewegen, waarvan er 27 worden gefinancierd door ZonMw en Sportinnovator, keren het om. In co-creatie met de doelgroep zorgen zij onder leiding van een labregisseur voor het ontwikkelen en uitvoeren van sportieve activiteiten. Op aanjagen van de Hogeschool Arnhem-Nijmegen (HAN) vindt er daarnaast steeds meer kennisdeling en samenwerking tussen de diverse labregisseurs plaats, onder meer via de podcast Walks&Talks en twee keer per jaar een studiereis.

Sanne Cobussen is docent en onderzoeker bij de HAN Sport en Bewegen en was tot 2023 labregisseur. Ondersteund door het Transferpunt Sport is zij de drijvende kracht achter het netwerk van living labs. Voor Walks&Talks sprak zij al met twaalf specialisten over een specifiek onderwerp, zoals Innoveren met Living Labs, Van ethiek tot impact, Co-design en Het meten van impact van beweeginterventies.

"Als labregisseur was ik vooral bezig om mensen bij elkaar te brengen”, vertelt Cobussen. “Voornamelijk eindgebruikers, beleidsmakers en professionals op het gebied van bewegen en sport. Je bent je in die rol bewust van het grotere probleem: een gebrek aan en afnemende beweegactiviteiten bij een groot aantal mensen. In een living lab zoom je lokaal op dit probleem in. Hoe wordt het daar ervaren? En wat is ervoor nodig om het tij te keren? De uitkomst staat vooraf niet vast. Een labregisseur bepaalt die dus ook niet, evenmin als het tempo waarop processen lopen. In diverse samenstellingen is het aan de gebruikers zelf om plannen te maken en samen te experimenteren. Uiteraard moedig je de deelnemers wel aan om te vertellen waar zij tegenaan lopen en wat hun behoeften zijn.”

Onzekerheid
Cobussen was actief binnen drie kleine kernen in de gemeente Lingewaard. “Het algemene doel was om de leefbaarheid in deze kleinere kernen te vergroten, met de onderliggende vraag welke bijdrage sport en bewegen daaraan kon leveren. Er kwamen experimenten uit de koker van de deelnemers die ik zelf nooit had kunnen bedenken. Zo zijn er in Doornenburg en Gendt de eerste sportzones om de verkeersveiligheid en zichtbaarheid van sportparken te vergroten en georganiseerd sporten te combineren in een beweegvriendelijke openbare ruimte. Deze manier van werken is relatief nieuw en staat haaks op het volgen van een projectplan dat bijvoorbeeld door een projectmanager van A tot Z wordt gemonitord en uitgevoerd. Het met je poten in de klei staan en de onzekerheid die erbij komt kijken, maakt een netwerk als dat wij met de living labs hebben zeer waardevol. We kunnen kennisdelen en elkaar benaderen bij vragen of onwennige situaties.”

Het contact tussen de living labs Sport en Bewegen vindt nu nog vooral regionaal plaats. Om landelijk meer verbinding te creëren, organiseert Cobussen – samen met studenten – studiedagen. Denk daarbij niet aan verre bestemmingen. Het gaat meer om het bezoeken van een plek in Nederland waar de labregisseurs een informatieve dag wacht. “Zo zijn we naar de Hogeschool van Amsterdam (HvA) gegaan, waar we een lezing kregen van de grondleggers van co-design, Wina Smeenk en Claudia Mayer. Aanstaande april is er een bijeenkomst bij de HAN. Jelle Schoemaker, docent-onderzoeker Sporteconomie en –management, gaat in op de vraag hoe we de resultaten van de experimenten, interventies en activiteiten proberen te monetariseren. We gebruiken hiervoor de methodiek met additionele beweegminuten. Die vraag is extra actueel nu het cohort living labs dat in 2020 begon nu ten einde loopt. Om te voorkomen dat zij uit elkaar vallen, is het financiële plaatje in orde hebben een voorwaarde. En natuurlijk zijn deze studiedagen ook een middel om het onderlinge contact tussen labregisseurs te leggen en zo te versterken.”

Eigenaarschap
Ook de podcast Walks&Talks moet dus een duit in het zakje doen. “Uiterst interessant vond ik bijvoorbeeld het gesprek met Nynke Burgers. Zij is senior-onderzoeker bij het lectoraat Voeding en Beweging aan de HvA en werkt daarnaast in een living lab in een zogenaamde krachtwijk in Amsterdam. Met de bewoners en wijkprofessionals onderzoekt zij de behoefte en wensen rondom lang en gelukkig thuis wonen. Een gouden tip die zij gaf, is om ervoor te zorgen dat al bij de aanvraag van financiële middelen eindgebruikers aan tafel zitten. Op die manier wordt het probleem duidelijker en eigenen de gebruikers zich het werken aan een oplossing toe, evenals een aandeel van de beschikbare financiële middelen.”

De meeste living labs binnen het netwerk worden gefinancierd door ZonMw en Sportinnovator. Om hoeveel geld het gaat, weet Cobussen niet. “Daar heb ik mij altijd bewust afzijdig van gehouden om wat ik als labregisseur deed niet te laten vertroebelen. Dat geldt ook voor eventuele doelstellingen wat betreft het aantal mensen dat er dankzij de living labs meer moet gaan bewegen en sporten. Wel eindigen de subsidies natuurlijk op een zeker moment. Het meest logisch is dat gemeenten samen met andere stakeholders een deel van de financiering op zich nemen. Maar op provinciaal niveau kan dat uiteraard ook. Een mooi voorbeeld is het living lab De Beweegclub in Assen, waar labregisseur Sara van de Lustgraaf in een van de podcastafleveringen over vertelt. De provincie heeft aan De Beweegclub subsidie verstrekt, waardoor dit project nu in alle twaalf Drentse gemeenten draait.”

Cobussen hoopt in ieder geval dat de living labs zich links- of rechtsom staande houden. “Wat ik heb geleerd van mijn tijd als labregisseur en nu ook zie als aanjager is dat het tijd nodig heeft om samen het vertrouwen te winnen van zowel partners als eindgebruikers. Maar wanneer dat samen lukt, dan ben ik ervan overtuigd dat je samen meer wint dan wanneer partijen alleen beleid top-down bedenken en uitvoeren.”

Voor meer informatie: Netwerk Living Labs Sport en Bewegen