Living Lab: co-creatie vormt de basis, innovatie het uitgangspunt

door: Emma Meertens | 13 oktober 2022

Een soort proeftuin waarin co-creatie de basis vormt en innovatie het uitgangspunt is, zo zou je een Living Lab kunnen omschrijven. Het is een initiatief vanuit het Centre of Expertise Urban Vitality (onderdeel van de Hogeschool van Amsterdam) om maatschappelijke vraagstukken in Amsterdam aan te pakken. Annemarie Hulst-Waal, onderwijskundig beleidsmaker gericht op leren en innoveren in Living Labs, legt uit wat er zo uniek is aan dit concept.

De Living Labs zijn voortgekomen uit de eerdere samenwerkingsverbanden die de Hogeschool van Amsterdam had met partners in Amsterdam. Destijds werden er verschillende namen aangegeven. Vanuit Urban Vitality kwam de vraag om al die projecten onder één noemer en één werkwijze te laten vallen. Het Centre of Expertise Urban Vitality is een van de initiatiefnemers, het centrum houdt zich bezig met de maatschappelijke opgave om Amsterdam vitaler te maken. Onder dit expertisecentrum vallen vijf onderzoeksthema’s: gezond opgroeien, gezond ouder worden, Mensen In Beweging, Intensieve Complexe Zorg en Sport, Presteren & Management. Annemarie Hulst-Waal: “Ik ben gaan kijken welke initiatieven onder de noemer Living Lab zouden kunnen vallen. Er zijn hiervoor twee voorwaarden: er moet co-creatie plaatsvinden met de eindgebruikers en het onderzoek moet plaatsvinden op een plek waar mensen elkaar kunnen ontmoeten.”

Kruisbestuiving tussen disciplines In deze ‘real life’ lerende experimenteeromgevingen komen verschillende partijen samen die werken aan innovaties. “Dan hebben we het over partijen zoals de gemeente, professionals uit het werkveld, studenten, docenten en de Amsterdammers zelf. Dat is ook het leuke van een Living Lab: de Amsterdammer wordt zelf onderzoeker”, zo legt de coördinator van de Living Labs uit. Daarmee onderscheidt een Living Lab zich ook van een regulier onderzoek; de doelgroep mag zelf meepraten. Samen met de onderzoekers ontwikkelen ze nieuwe producten en diensten. Daarnaast is het initiatief een kruisbestuiving tussen verschillende onderzoeksgebieden. Hulst-Waal: “Zo werken bijvoorbeeld de faculteiten gezondheid en Bewegen, Sport & Voeding samen, iets wat vrij nieuw is in het vakgebied. Je zag vaak tot op heden dat gezondheid en presteren los van elkaar worden onderzocht.” 

Omdat er zoveel verschillende partijen samenkomen in een Living Lab, worden de projecten ook op verschillende manier gesubsidieerd. De Hogeschool van Amsterdam zorgt vaak voor tijd-, denk- en doe-kracht in de vorm van studenten en docenten, maar ook voor een plek waar men bij elkaar kan komen. “Alle partijen denken zelf na over wat ze kunnen inleggen. Bedrijven investeren vaak in innovatie. Maar het komt ook voor dat een Living Lab gefinancierd wordt door onderzoeksubsidies. 

Eerste Living Labs Het eerste Living Lab ontstond zo’n zeven jaar terug. “Dat was de Living Lab het Amstelhuis, waarin wij ons richtten op het stimuleren van bewegen bij ouderen”, aldus Hulst-Waal. “Een onderdeel van dit project was bijvoorbeeld het ontwikkelen van eiwitrijk ijs. Eiwitten zijn namelijk heel belangrijk voor deze doelgroep om spierafbraak te voorkomen.” Een ander langer bestaand Living Lab is de Buurtcampus Zuidoost. Een van de projecten daarvan is de vitaliteit in de wijk te vergroten. 

Sommige Living Labs komen voort uit een idee voor innovatie, maar meestal zijn ze het gevolg van een maatschappelijke uitdaging die er ligt. Zo houdt de Hogeschool van Amsterdam zich nu bezig met een Living Lab over Bewegen In en Om School (BIOS). Daarnaast werkt ze landelijk samen in het Living Lab 'Sport Data Valley' dat tools creëert voor onderzoekers en sporters, coaches en gemeenten toegang geeft tot analyses, onderzoek en gepersonaliseerde dashboard. Ten slotte is het Living Lab 'Training for Excellence' een schoolvoorbeeld van een Living Lab volgens Annemarie Hulst-Waal. “Het gaat over wat de sport-, muziek- en danswereld van en met elkaar kunnen leren als het gaat over presteren op topniveau. De informatie die al bekend is in de sportwereld over dit onderwerp, is nog niet echt doorgevloeid naar de dans- en muziekwereld, terwijl daar ook topniveau wordt gepresteerd. Andersom kan de sportwereld ook van de podiumkunsten leren.”

Samenwerking tussen sport en kunst Volgens Hulst-Waal is dit het perfecte voorbeeld omdat de kruisbestuiving tussen de verschillende deelgebieden duidelijk zichtbaar is. Daarnaast benadrukt ze dat je hier goed kunt zien dat het onderzoek uiteindelijk terechtkomt bij de mensen waar het om draait. “Bij de Academie voor Theater en Dans van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten zijn studenten van de Hogeschool van Amsterdam en de VU samen met dansstudenten en -docenten aan het kijken hoe aandacht voor gezond presteren in het curriculum/onderwijs verweven kan worden. Er worden gezamenlijk nieuwe tools (filmpjes, werkboeken, posters) voor in het onderwijs ontwikkeld. Daarin spelen mentale competenties een belangrijke rol, ze maken bijvoorbeeld een workshop over omgaan met prestatiedruk en er worden gezondheidsweken voor personeel en studenten georganiseerd op de Academie voor Theater en Dans.” Doordat de dansstudenten zelf met het onderzoek bezig zijn, vindt er direct een gedrags- en cultuurverandering plaats en ontstaat er tegelijkertijd ook meer draagkracht.

De Living Labs bieden niet alleen mogelijkheden voor onderzoekers op het gebied van sport, bewegen en gezondheid. “Wij willen dat er nieuwe ideeën ontstaan. Dan kan het helpen om er een totaal andere discipline bij te betrekken. ICT-studenten bijvoorbeeld, die technologische oplossingen aandragen en zelfs robots kunnen programmeren of ontwerpers die met ideeën komen voor nieuw productdesign. Het is ook gewoon erg leuk om met verschillende disciplines samen te werken.” Daarnaast is de Hogeschool van Amsterdam recent ook benaderd door het Amsterdam UMC die ook een netwerk zoals de Living Labs willen opzetten. “Dat is tegenwoordig ook nieuw: kennisinstellingen zijn niet meer elkaars concurrenten, maar werken ook samen.”

Voor meer informatie: Living Labs