“Juist omdat het schuurt, moeten we erover nadenken"

Het zijn vragen die centraal staan tijdens de Summerschool De filosofie van het voetbal die deze zomer tijdens het WK voetbal wordt georganiseerd door de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW). Initiatiefnemer is filosofiestudent Marlous Nooi. Vijf dagen lang onderzoeken deelnemers de diepere betekenissen achter het populairste spel ter wereld.

"Voetbal heeft iets magisch", zegt Nooi (41). "Maar tegelijkertijd zitten er ook allerlei schaduwkanten aan. Juist die combinatie maakt het zo interessant om er filosofisch naar te kijken." De ISVW, gevestigd in Leusden, probeert filosofie toegankelijk te maken voor een breed publiek. "Onze missie draait uiteindelijk om wereldvrede. Dat klinkt misschien groot, maar het begint met mensen leren nadenken over zichzelf, over anderen en over de samenleving. Filosofie helpt daarbij."

Voor Nooi komen verschillende passies samen in de summerschool. "Ik wilde vroeger altijd profvoetballer worden. Later ben ik sportmarketing gaan studeren en voetbal is altijd een grote liefde gebleven. Toen ik filosofie ging studeren, merkte ik dat ik opvallend veel essays over voetbal schreef. Ook veel filosofen blijken enorme voetbalfans te zijn. Toen ontstond het idee: waarom organiseren we tijdens het WK 2026 niet een summerschool over voetbal?"

Dat idee viel direct in vruchtbare aarde. Niet alleen omdat voetbal wereldwijd ongekend populair is, maar ook omdat het zoveel maatschappelijke thema’s raakt. Nooi: "Alles zit erin: samenwerking, rivaliteit, identiteit, macht, commercie, uitsluiting, verbondenheid. Je kunt bijna geen maatschappelijk onderwerp bedenken dat niet ergens terugkomt in voetbal."

De vijf cursusdagen zijn opgebouwd rond telkens twee tegenovergestelde begrippen. Op de openingsdag staat bijvoorbeeld de spanning centraal tussen ‘gewoon een spelletje’ en ‘alles staat op het spel’. Nooi: "We gebruiken bewust tegenstellingen, omdat voetbal zelf ook vol tegenstellingen zit. Neem de vraag of voetbal maar een spel is. De Nederlandse cultuur zegt vaak: het is maar voetbal. Tegelijkertijd worden trainers ontslagen als resultaten tegenvallen, supporters zijn diep ongelukkig na een nederlaag en spelers ervaren enorme druk. Dan blijkt dat er voor veel mensen juist heel veel op het spel staat."

Die dag komt onder meer het gedachtegoed van cultuurfilosoof Johan Huizinga aan bod, bekend van zijn theorie van de homo ludens, de spelende mens. "Huizinga beschouwt spel als iets dat losstaat van het dagelijks leven, maar als je naar topsport kijkt, wordt dat ingewikkelder. Daar draait juist heel veel om winnen en verliezen. Dat spanningsveld willen we onderzoeken." Zoals bij alle filosofische vragen draait het daarbij niet om het vinden van een definitief antwoord. "Filosofie komt zelden met pasklare oplossingen", weet Nooi. "Het gaat erom dat je beter leert kijken naar de aannames die onder onze ideeën liggen."

Ook de tweede cursusdag draait om een paradox die iedere voetballiefhebber herkent: voetbal verbindt en sluit tegelijkertijd uit. "In een stadion ontstaat vaak een sterk gevoel van saamhorigheid. Mensen die elkaar niet kennen, voelen zich onderdeel van hetzelfde collectief, maar datzelfde ‘wij’ kan ook omslaan in uitsluiting van anderen. Denk aan nationalisme, discriminatie of rivaliteit tussen supportersgroepen."

Volgens Nooi is juist het onderzoeken van die spanning interessant. "Zelfs verschijnselen als hooliganisme zijn niet eendimensionaal. Natuurlijk keuren we geweld af, maar de vraag blijft waarom mensen zich aangetrokken voelen tot zulke groepen. Welke behoefte aan verbondenheid zit daarachter? Filosofie probeert die laag bloot te leggen."

Op een andere cursusdag staat de tegenstelling tussen modernisering en romantiek centraal. Wat doet technologie met onze beleving van het spel? En wat winnen of verliezen we door innovaties als de videoscheidsrechter? "Dat gaat uiteindelijk over vragen rond rechtvaardigheid en menselijkheid. De VAR maakt beslissingen objectiever, maar verandert ook de rol van de scheidsrechter. Welke autoriteit heeft die nog? En hoeveel ruimte willen we eigenlijk laten voor menselijke fouten?" Die vragen worden niet gesteld omdat de deelnemers vervolgens een nieuw reglement voor de FIFA gaan schrijven, benadrukt Nooi. "Maar wel omdat zulke gesprekken helpen om ontwikkelingen beter te begrijpen. Filosofie dwingt je om fundamentele vragen te stellen voordat je conclusies trekt en te kijken naar waar het echt omgaat."

Misschien wel het meest actuele thema komt aan bod tijdens de dag ‘Heilig gras versus heilige euro’s’. Daar onderzoeken deelnemers de spanning tussen de bezieling van voetbal en de commerciële werkelijkheid. Die discussie krijgt extra lading doordat de summerschool plaatsvindt tijdens het WK voetbal. Een toernooi dat, meer dan ooit, vermengd is met (geo)politieke verhoudingen en ontwikkelingen.

"Ik vind dat ingewikkeld. Bij andere evenementen zijn we soms bereid om principiële standpunten in te nemen, zoals tijdens het afgelopen Songfestival, maar bij voetbal lijkt dat moeilijker. Alsof voetbal boven alles staat. Dat schuurt voor mij enorm." Juist daarom ziet ze een belangrijke rol voor filosofie. "Niet om voor te schrijven wat mensen moeten vinden, maar om te onderzoeken waarom we bepaalde keuzes maken. Welke waarden wegen we mee? Welke verantwoordelijkheid hebben sportorganisaties? Dat zijn vragen die je niet kunt beantwoorden zonder eerst goed na te denken."

Aan het einde van de week staat Johan Cruijff centraal, volgens Nooi "de grootste filosofische voetballer die Nederland heeft voortgebracht". Zijn beroemde uitspraak ‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt’ vormt tegelijk het motto van de summerschool.

"Ik hoop dat deelnemers na afloop zowel de mooie als de moeilijke kanten van voetbal scherper zien. Dat ze begrijpen waarom voetbal mensen zo diep kan raken, maar ook waarom het soms problematisch is. En dat ze ontdekken dat filosofie niet alleen iets zegt over voetbal, maar ook over hoe we naar onszelf en de samenleving kijken."