Hoe beïnvloeden levensgebeurtenissen het sportgedrag?

door: Leo Aquina | 6 juni 2024

“We weten vrij veel over beweeggedrag door het leven heen”, zegt de Utrechtse hoogleraar Bestuurs- en Organisatiewetenschap Maarten van Bottenburg. “Naarmate mensen ouder worden, gaan ze minder sporten. Daarbinnen zijn veel verschuivingen en daarover is eigenlijk nog maar weinig bekend.” Het Watertorenoverleg, gevoerd door vijftien Nederlandse wetenschappers (vreemd genoeg allemaal man¹) die zich bezighouden met sportonderzoek, besloot daarom dat het tijd werd hier onderzoek naar te doen. Met subsidie van Sportinnovator deden Van Bottenburg en zijn collega Tim Ehlhardt onder de titel ‘Levenslooptransities en sport- en beweeggedrag’ een literatuurstudie als aanzet tot een subsidieaanvraag voor een groots opgezet onderzoek.

Met levenslooptransities doelen Maarten van Bottenburg en Tim Ehlhardt op grote gebeurtenissen zoals verandering van lagere naar middelbare school, verandering van studie naar werk, verhuizingen, maar ook met pensioen gaan. “Uit de literatuur komt steeds meer naar voren dat er samenhang bestaat tussen ingrijpende gebeurtenissen en sport- en beweeggedrag. Daar willen we meer van weten”, legt Van Bottenburg uit. “De algemene vraag luidt: waarom hebben levensgebeurtenissen zo’n grote invloed? Rollen en verantwoordelijkheden van mensen veranderen. Mensen krijgen nieuwe prioriteiten en hulpbronnen. Bijvoorbeeld: als je gaat werken, heb je meer geld, je hebt wellicht een ander netwerk, maar je bent ook moe aan het eind van de dag en misschien wil je wel een gezin stichten. De routine en de dagelijkse organisatie van het leven verandert. De kans dat je sport- en beweeggedrag exact hetzelfde blijft, is dan niet zo groot.”

Met de literatuurstudie wilden Van Bottenburg en Ehlhardt om te beginnen de belangrijkste bestaande kennis over de invloed van levenslooptransities op sport- en beweeggedrag in kaart brengen. In Nederland blijft het empirisch onderzoek vooralsnog beperkt tot een dissertatie van Jasper van Houten (2022) en het TRIAL-onderzoek (Transaction In Active Living) van hoogleraar Bert Steenbergen, beiden aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

Wat vond Van Bottenburg het opvallendst in de literatuur die reeds over dit thema voorhanden is? “Het is eigenlijk heel vanzelfsprekend dat grote levensgebeurtenissen van invloed zijn op sport- en beweeggedrag”, aldus de hoogleraar. “Het is ook heel herkenbaar, iedereen ervaart dit ook in zijn eigen leven, maar we weten nog maar heel weinig over hoe die transities precies werken.”

Buitenland als bron
Veel van het bestaande wetenschappelijk onderzoek komt uit het buitenland. “Sociaalwetenschappelijk onderzoek uit een andere context is niet één-op-één te vertalen naar de Nederlandse situatie. Uit meerdere onderzoeken blijkt dat levensgebeurtenissen ingrijpende effecten hebben, maar de specifieke aard van de veranderingen verschilt van land tot land. Dat heeft bijvoorbeeld ook te maken met institutionele verschillen. Waar sport in Nederland veelal is georganiseerd in verenigingen, gebeurt dat in de Verenigde Staten vooral op scholen. We moeten dus goed nagaan wat meer algemene inzichten zijn en welke inzichten meer contextafhankelijk zijn”, legt Van Bottenburg uit. “Bovendien is een aantal doelgroepen in de bestaande literatuur ondervertegenwoordigd, zoals kinderen en mensen met een lage sociaaleconomische status (SES).”

Van Bottenburg stuitte naar aanleiding van het literatuuronderzoek op meer vragen dan antwoorden. “Een mooi voorbeeld is pensionering. Dat lijkt een window of opportunity maar bij mensen met een lage SES zagen we juist een afname in sport- en beweeggedrag. Ook zagen we dat sport- en beweeggedrag toenam bij mensen die weduwnaar werden, maar bij weduwen nam het juist weer af. Daar willen we meer van weten.”

Het literatuuronderzoek besteedt speciaal aandacht aan mensen met een lage SES. Van Bottenburg: “Voor Sportinnovator was dat belangrijk. Het is een specifieke doelgroep die om extra aandacht vraagt.” Van mensen met een lage SES is bekend dat zij minder sporten en bewegen dan mensen met een hogere SES, maar Van Bottenburg brengt belangrijke nuance aan: “Het gaat daarbij vooral om sporten en bewegen in de vrije tijd. Tegelijkertijd doen mensen met een lagere SES vaker fysiek zwaarder werk dan mensen die de hele dag achter hun bureau zitten. Zoiets kan van grote invloed zijn als mensen met pensioen gaan. Mensen die gewend zijn geraakt om naast hun bureauwerk regelmatig te gaan sporten en bewegen, blijven dat waarschijnlijk ook na hun pensioen doen, terwijl mensen fysiek zwaarder werk dat niet in hun dagelijks leven hebben ingebouwd. Dat is althans de hypothese.”

Om op grote schaal onderzoek te doen naar het effect van levenslooptransities op sport- en beweegedrag is vanuit het Watertorenoverleg een onderzoekconsortium opgezet. Daarin fungeren naast Van Bottenburg ook de eerder genoemde Bert Steenbergen (Radboud Universiteit Nijmegen) en Koen Lemmink (Rijksuniversiteit Groningen), Aarnout Brombacher (Technische Universiteit Eindhoven) en Remo Mombarg (Rijksuniversiteit Groningen) als kartrekkers. Daarnaast zijn er ook mensen van de Universiteit van Tilburg en Amsterdam betrokken. Het gaat om een subsidieaanvraag voor zogenaamd ’Onderzoek op Routes door Consortia’ (ORC) van NWO, binnen de route Sport en Bewegen.’ Het voornemen is de aanvraag volgend jaar in te dienen. “Uiteindelijk moet het onderzoek leiden tot inzichten op basis waarvan interventies ontwikkeld kunnen worden die mensen juist rondom de levenstransities helpen meer te gaan sporten en bewegen”, besluit Van Bottenburg.
 
Voor meer informatie: 'Impact van veranderingen in de levensloop op het sport- en beweeggedrag in kaart gebracht'