Het living lab Utrechtse Heuvelrug: impact maken voor asielzoekers

door: Emilie Maclaine Pont

Zomaar lid worden van een sportvereniging of baantjes trekken in een zwembad is er voor asielzoekers niet bij. En dat terwijl bewegen juist onder deze doelgroep van groot belang is. In het living lab Utrechtse Heuvelrug krijgen zij daarom de kans om onder begeleiding te sporten en bewegen.

Een living lab is, zoals de naam al zegt, een real-life laboratorium. Stakeholders werken hierin samen met gebruikers om op innovatieve wijze maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. Dat doen zij onder leiding van een zogenaamde labregisseur, de projectleider. De activiteiten van een living lab vinden plaats in wijken, buitengebieden, organisaties en andere plekken waar de gebruikers leven. In Nederland zijn er ruim dertig living labs die zich specifiek richten op sporten en bewegen.

Een daarvan is het in 2020 opgezette living lab de Utrechtse Heuvelrug. Met behulp van subsidie van ZonMw richtte het lab zich in eerste instantie op 40- tot 65-jarigen. Dit jaar startte fase twee, waarbij de focus van het project werd verbreed. De hiervoor verkregen subsidie van € 20.000 komt volledig toe aan het ontwikkelen en opzetten van sport- en beweegmogelijkheden voor asielzoekers van het asielzoekerscentrum (azc) uit deze gemeente.

Met vallen en opstaan
Karlijn van Ramshorst is onderzoeker aan de Hogeschool Utrecht en de projectleider van living lab Utrechtse Heuvelrug. “Destijds kwam de gemeente met een vraag: ze wilde meer leren en weten over het in beweging brengen van volwassenen die ze nog niet konden bereiken met het sport- en beweegaanbod. Het doel van de gemeente was om juist hun gezondheid en welzijn te stimuleren. In het azc in de gemeente Utrechtse Heuvelrug zitten zo’n 600 mensen. Dat zijn voornamelijk jongvolwassen mannen, maar ook jonge vrouwen en gezinnen. Op het gebied van welzijn en gezondheid valt er voor hen veel winst te behalen. Daarom hebben we de handen ineengeslagen met het COA (Centraal Orgaan opvang Asielzoekers) en de gemeente Utrechtse Heuvelrug. Samen werken we aan een activiteitenprogramma voor de bewoners. Zoals dat gaat bij een living lab gebeurt dat met vallen en opstaan. We zetten activiteiten op, proberen ze uit, schaven bij waar nodig en komen tot nieuwe plannen.”

Dat het living lab zich op asielzoekers richt, heeft volgens Van Ramshorst meerdere redenen. “We hoorden over de fietslessen die zij krijgen vanuit ditzelfde azc. Daar konden we mooi bij aansluiten. Daarbij is het een feit dat er relatief veel mensen met een vluchtelingen-achtergrond verdrinken. Zij kunnen vaak niet zwemmen en hebben niet de middelen om zwemles te nemen. Op dat vlak kunnen we in de toekomst dus echt impact maken. Het vergt van ons als living lab dat we creatief te werk moeten gaan om deze interventie  duurzaam te verankeren. We spreken immers de taal van de doelgroep niet. Bovendien verandert de samenstelling continu, omdat deze mensen kortdurend op het azc verblijven. Flexibiliteit vanuit onze medewerkers is dus key." Van het organiseren van zwemlessen is het tot op heden nog niet gekomen. Van Ramshorst: “Het plaatselijke zwembad beschikt over een beperkte capaciteit. Daarover zijn we dus nog in gesprek. Wel hebben we diverse andere activiteiten en faciliteiten opgezet. Denk aan voetbaltrainingen, een wandelgroep en een volledig opgeknapte binnensportruimte.”

Niet ieder initiatief is direct een succes. Van Ramshorst: “Vrij sporten doen vrouwen veelal niet uit zichzelf merkten we, ook al is er een ruimte met allerlei apparatuur waarvan ze gebruik mogen maken. De drempel is voor hen simpelweg te groot, zeker als ze nooit eerder in hun leven hebben gesport. Daarom is er sinds kort speciaal voor vrouwen een student fysiotherapie beschikbaar. De student onderzoekt wat er nodig is voor vrouwen om de eerste stap te zetten en te blijven komen, ook als zij straks weer weg is.”

Verbinding met inwoners is er nog beperkt
Bij alle activiteiten zijn vrijwilligers betrokken. Deels zijn dat bewoners van het azc met affiniteit met sport. “Voor hen is het een mooie manier om van waarde te zijn en een zakcentje te verdienen. Toch denk ik dat we nog meer kunnen bereiken als meer inwoners van de gemeente zich meer zouden inzetten. Dat dat weinig gebeurt, heeft er mede mee te maken dat het azc vrij afgelegen ligt. Daardoor is er nauwelijks een verbinding tussen de asielzoekers en de plaatselijke bevolking. Een gemiste kans.”

Daarnaast zijn studenten van de hogeschool bij de verschillende projecten betrokken. Als trainer bijvoorbeeld, of ter ondersteuning van het onderzoek naar de beweegbeperkingen en –behoeften van de asielzoekers. Van Ramshorst: “Deze doelgroep is natuurlijk anders dan anders. Asielzoekers staan in de wachtstand. Ze zijn vaak onzeker over hun toekomst en kampen regelmatig met trauma’s. Vaak staan de studenten dan ook weer onder begeleiding van een COA-medewerker. Samen kijken ze waar deze mensen behoefte aan hebben en waar barrières liggen om al dan niet in beweging te komen.”

Kwetsbaar
Waar het zwemmen moeizaam op gang komt, slaat de voetbaltraining juist wél aan. “Daar zijn we in mei mee begonnen en meteen meldden zich al veertig enthousiaste mannen aan. Met een groep studenten van event management willen we een toernooi organiseren waar ook ‘echte’ clubs aan meedoen. Het liefst zouden deze mannen in competitieverband spelen, maar dat is lastig te organiseren vanwege hun status. Een aantal getalenteerde spelers gaat nu wel meetrainen bij een bij de KNVB aangesloten vereniging. We onderschatten vaak de impact die het heeft als je iets niet kan of mag. Dit is in ieder geval een begin om dat laatste te doorbreken.” Het living lab Utrechtse Heuvelrug loopt tot en met januari 2024. Voor daarna hoopt Van Ramshorst dat het project voldoende basis heeft om op zichzelf te staan. “Daarvoor zal natuurlijk financiering nodig blijven. Is het niet van het COA dan wel van de gemeente of andere subsidiemogelijkheden. Deze doelgroep verkeert in een dusdanig kwetsbare positie dat externe hulp een must is. De mogelijkheden zijn er, nu nog de uitvoering.”

Voor meer informatie: living lab Utrechtse Heuvelrug, sporten op het AZC