André Cats: "Je hebt geluk als je fulltime mag coachen"

Je hebt wel eens gezegd: "In mijn hart ben ik nog altijd coach, dat is het mooiste wat er is." Hoe dicht sta je als directeur topsport nog op het veld?
"Ik ben na een half-gelukte zwemcarrière, waar ik overigens veel plezier aan heb beleefd, zwemcoach geworden en ik heb vele mooie jaren aan de badrand gehad. Dat raak je nooit helemaal kwijt, maar ik sta nu verder van de sportvloer af dan ik in mijn hoofd soms denk. De werkelijkheid is dat ik in mijn huidige functie veel zit te vergaderen, het geld moet tellen, HR-trajecten moet begeleiden en noem maar op. Ik denk wel nog altijd in het belang van de sport en van de sporters, omdat ik me daarmee vereenzelvig. Als TeamNL vervullen we vanuit NOC*NSF wel de rol 'Coach van de Coaches', al geeft Jeroen Otter daar in de dagelijkse praktijk meer invulling aan dan ik."

De titel van jouw keynote op het NLcoach-congres luidt: "Hoe blijf ik als coach fit, vitaal en up-to-date om ook in de toekomst te kunnen excelleren." Welke rol speelt NOC*NSF daarin?  
"De bonden hebben als werkgevers ook een wettelijke rol om hun personeel, in dit geval de coaches, te helpen zich te ontwikkelen en het mooie van het model dat we in Nederland hebben is dat we dit als een gezamenlijke ambitie zien. Met TeamNL zorgen we voor samenhang tussen de verschillende programma's waardoor we, ook met de TeamNL Academie in samenwerking met NLCoach, een belangrijke rol spelen bij de ontwikkeling van coaches." 

Een van de manieren om als coach in de toekomst te excelleren, is op de hoogte blijven van de nieuwste ontwikkelingen in het vak. Hoe doe je dat als je vooral bezig bent met dagelijks presteren?
"Als ik onder het mes ga bij een chirurg, mag ik hopen dat hij of zij op de hoogte is van de laatste operatietechnieken en -inzichten. Kennis hebben van de nieuwste ontwikkelingen is een absolute voorwaarde om je vak goed uit te oefenen en ik vind dat een sporter dat ook van een coach mag verwachten. Natuurlijk betekent dat voor een talentcoach in een opleidingsprogramma iets anders dan voor een coach van een wereldtopper. Het is contextafhankelijk, maar op de hoogte blijven is cruciaal."

"Vroeger ging ik om mijn kennis op te halen vanuit Friesland naar de sportbibliotheek in Den Haag en dan kwam ik thuis met stapels fotokopieën. Tegenwoordig gaat dat allemaal een stuk sneller. Zelf blijf ik mij met behulp van AI wekelijks op de hoogte van de laatste ontwikkelingen rondom het IOC en Los Angeles 2028. We leven in een hectische tijd, er is tegenwoordig zoveel meer kennis en data beschikbaar dan vroeger. Daar moet je als coach structureel tijd voor blijven vrijmaken."

Vakkennis is slechts één aspect van 'fit blijven' als coach. Welke andere zaken zijn volgens jou ook belangrijk? 
"De boog kan niet altijd gespannen zijn. Ik vergelijk het wel eens met het onderwijs, waar ik als oud-onderwijzer veel respect voor heb. Er wordt vaak geroepen dat mensen in het onderwijs het makkelijk hebben omdat ze 12 weken vakantie hebben per jaar, maar daar staat tegenover dat je de rest van de tijd met mensen werkt, leerlingen, studenten. Dat brengt een grote verantwoordelijkheid met zich mee. Je moet constant aan staan, continu scherp zijn. Dat vraagt dezelfde fitheid en alertheid als bij een coach. Helaas heeft een coach vaak geen 12 weken vakantie per jaar, maar ook een coach heeft te maken met het fenomeen belasting en belastbaarheid. Eén week 80 uur werken is geen probleem, zeker niet als je leuk werk hebt, en twee weken ook niet, maar op een gegeven moment breekt het stokje. Balans houden, ook voor jezelf, is voor iedere coach een grote uitdaging."

Hoe organiseer je die balans voor jezelf als coach? 
"Dat vereist lef. Zelf ben ik een slecht voorbeeld. Bij mij ontbrak het er jarenlang aan om tijdens een trainingskamp even tijd uit te trekken voor mezelf, even een rondje te gaan hardlopen, zorgen dat ik voldoende slaap had. Het grappige is dat coaches heel veel weten over de juiste verhouding rust-inspanning, maar als het om henzelf gaat, slaan ze er vaak geen acht op. Ik was vroeger een goede zwemcoach, maar was ik ook nog de beste zwemcoach als ik overbelast was? Uiteindelijk doe je daarmee ook de sporter tekort, want als je niet voldoende slaapt, onvoldoende beweegt en slecht slaapt, ben je als coach niet de beste versie van jezelf en daar heeft de sporter wel recht op."

Daar komt bij dat je als coach niet alleen te maken krijgt met het presteren van een sporter of team, maar ook met allerlei zaken eromheen, organisatie, communicatie, media…
"Daarom moet je mensen om je heen verzamelen die jou kunnen helpen. Er zijn coaches – en die fase heb ik ook gehad – die denken het zelf allemaal het beste te weten, of die in ieder geval denken dat ze overal verstand van hebben. Je moet over de neiging om het allemaal bij jezelf te houden heenstappen. Vroeger bij de zwembond en nu ook bij NOC*NSF heb ik fantastische mensen om mij heen. Als coach moet je die mensen het vertrouwen durven geven, je moet beseffen dat je elkaar nodig hebt om samen het gestelde doel te bereiken. Je moet goede teamafspraken maken. De mensen om je heen helpen jou als coach en indirect daarmee ook de sporter. Bovendien kun je mensen om je heen gebruiken om op je eigen functioneren te reflecteren."

"Als het gaat om mentale fitheid, kunt je er als coach ook voor kiezen met een psycholoog of sportpsycholoog te praten. Dat kan een sporter helpen, maar een coach moet ook presteren, dus durf ook dat gesprek aan te gaan. Als coach hoef je misschien niet zelf die 100 meter te lopen, of die strafcorner raak te schieten, maar er zijn genoeg momenten dat het echt belangrijk is dat jij als coach ook scherp bent."