"Als we niet winnen, mogen ze mij er best op afrekenen"

Jacco Verhaeren is na buitenlandse omzwervingen in Australië en Frankrijk teruggekeerd in Nederland. Afgelopen september is hij begonnen aan twee grote opdrachten: bij de KNZB als Performance Strateeg Topzwemmen en bij wielerploeg Visma | Lease a Bike is hij Head of Coaching. In zijn Eindhovense kantoor sprak Sport Knowhow XL met Verhaeren over zijn coaching, zijn buitenlandse ervaringen, de harde wereld van de topsport, de scherven van een integriteitszaak in het Nederlandse topzwemmen en de kruisbestuiving tussen zwemmen en wielrennen.

door: Leo Aquina

Je bent in september met twee grote opdrachten tegelijk begonnen in de sport, bij Visma | Lease a Bike en bij de KNZB. Wat doe je precies en is het goed te combineren?
“Ik ben aan beide klussen begonnen met een verschillende benadering. Bij de zwembond heb ik meteen aangegeven dat ik niet mee kan op reis. Het high performance center zit hier in Eindhoven. Mijn werk bevindt zich hier. Ik houd me bezig met de coaches en met de structuur. Bij Visma | Lease a Bike is dat anders. Wat ik daar doe, kan niet allemaal van hieruit. Daar ben ik ook regelmatig bij trainingskampen en wedstrijden over de hele wereld en daar gaat natuurlijk nogal wat tijd inzitten.”

“Bij de KNZB ben ik Performance Strateeg Topzwemmen. Die naam heb ik zelf bedacht. Ik ben geen bondscoach en ik ben geen technisch directeur, daar wil ik heel helder in zijn. Ik help mensen met de strategie. Tijdens de Olympische Spelen in Parijs heb je kunnen zien dat er zaken niet goed liepen, dat er een betere structuur nodig was, meer duidelijkheid, leiderschap en goede afspraken. Ik heb daar nu beter zicht op, want in Parijs was ik druk met Frankrijk (als zwemland, red.). Ik houd me dus bezig met cultuur, structuur en strategieën om tot betere prestaties te komen. Dat gaat bijvoorbeeld over de planning van selectietrainingen en coaching. Wat gaan de coaches doen? Hebben zij nog iets nodig. We hebben de switch gemaakt om al het topzwemmen te centraliseren in Eindhoven, dat betekent dat we hier meer capaciteit nodig hebben. In vergelijking met het verleden (als bondscoach en technisch directeur, red.) sta ik nu meer op afstand. Het is een adviserende rol, maar wel met mandaat. Uiteindelijk is technisch directeur Sjors Lommerts de technische baas, maar wij kunnen prima met elkaar werken. De knopen hakken we samen door en als wij afspraken maken, staan die afspraken ook.”

"Bij Visma | Lease a Bike ben ik onderdeel van het sportief managementteam, waarin iedereen een eigen rol heeft. Er is een head of strategy, die gaat onder meer over wat te doen in de koersen, een head of performance, die gaat over de fysieke voorbereiding en innovatie, een head of racing, dat is Grischa Niermann, die alles op het gebied van de races leidt. Ook is er is een head of development, voor de jongeren en ik ben head of coaching. Dat is een breed begrip en het gaat dus ook echt om coaching, maar ook over ontwikkelplannen voor de renners tot de cultuur en strategie binnen de organisatie. Uiteindelijk werken we als Team samen en overlappen we elkaar.”

Je was afgelopen zomer met Frankrijk zeer succesvol op de Olympische Spelen in Parijs. Ook met Australië en daarvoor met de Nederlandse zwemmers vierde je grote successen. In hoeverre zijn die successen toe te schrijven aan Jacco Verhaeren?
“Ik wil dat sowieso niet toeschrijven aan mijzelf, maar ik denk dat ik er wel een rol in speel. Die rol is het geven van leiderschap. Dat was een issue in Australië, dat was een issue in Frankrijk en dat is nu ook weer een issue in Nederland. Ik ben niet heel hiërarchisch ingesteld, maar er zijn mensen nodig die de knopen doorhakken. Daarnaast heb je verbinding nodig: hoe breng je mensen bij elkaar en zorg je dat er een gedragen beslissing is? Duidelijke beslissingen nemen, daar gaat het vaak mis. Het gaat niet om technische zaken. Daar wordt het wel vaak gezocht. Dan wordt er geroepen dat we anders moeten trainen, of dat de structuur binnen de bond anders moet, maar daar gaat het allemaal niet om. Mensen moeten helderheid hebben en als team gezamenlijk naar een doel toewerken en dat team heeft behoefte aan goed leiderschap. Ook Léon Marchand (vier keer goud op de Olympische Spelen in Parijs, red.) heeft belang bij een goed team om hem heen. Ik vind niet dat ik mij de prestaties moet toe-eigenen, maar als je naar Frankrijk kijkt, zijn we van 14 finaleplaatsen naar 21 finaleplaatsen gegaan, en dat voor een klein zwemland. Als het bij die vier plakken van Léon was gebleven, was het ook mooi geweest, maar daarvoor heb je een freak nodig met een heel goede coach, twee heel goede coaches in zijn geval. Dat was het succes van één man geweest, maar het is veel breder. Daarvan kun je wel zeggen: dat hebben wij gedaan.”

Je noemt de coaches van Marchand expliciet. Hoe belangrijk is de coach? Zou Pieter van den Hoogenband met om het even welke coach kampioen geworden zijn?
“Nee, zeker niet. Het is grappig dat je deze vraag nooit krijgt als het misgaat. In dat geval zeggen mensen: ‘Jij staat aan de leiding, jij bent verantwoordelijk.’ Als het goed gaat, krijg je de vraag: ‘Hoeveel impact heb je gehad.’ Als ik bijvoorbeeld naar Marchand kijk, die heeft bewust de overstap gemaakt van een heel goede Franse coach naar de top van de wereld met (de Amerikaan) Bob Bowman. Die combinatie werkte perfect. Dit resultaat had Marchand zeker niet met iedere coach gehaald, integendeel.”

Wat maakt een coach een góede coach?
“Het is een combinatie van talent en ervaring. Het gaat niet zozeer om technische kennis. Dat staat in de boeken en dat kunnen we allemaal leren. Natuurlijk is het belangrijk, je moet weten wat je doet, maar het is hooguit een randvoorwaarde. Veel belangrijker zijn de coaching skills. Wat zeg ik op welk moment? Je moet gevoel hebben voor de mensen en voor de verhoudingen. Dat is een talent. Niet voor niets is er maar een beperkt aantal coaches ter wereld die bekend staan als serial winners. Mensen zeggen wel: ‘Ja, maar die werken ook met de beste sporters.” Prima, maar dan geef ik jou morgen de beste atleten en je zult zien: dat gaat hem niet worden. Je ziet in bijna alle sporten hoe groot het verschil is dat een coach kan maken.”

“Wat dan die goede coaches maakt is moeilijk te zeggen, want ze zijn lang niet allemaal hetzelfde en ze doen ook lang niet allemaal hetzelfde. Wat ik wel weet, is dat goede coaches in staat zijn om de complexe dingen eenvoudig te houden. Ze maken duidelijke keuzes in de weg die ze gaan. Het meandert altijd een beetje, maar ze wijken nooit af van waar ze naartoe willen. En: de beste coaches coachen op attitude, veel meer dan op techniek en fysiek. Ze stellen de vraag: hoe ben je als atleet? Dus letterlijk: hoe zit je in de wedstrijd? Het gaat uiteindelijk om geloof en vertrouwen.”

Je keert na alle buitenlandse avonturen bij de KNZB terug met een berg aan buitenlandse ervaring. De bond liet weten te hopen dat je met die ervaring het Nederlandse zwemmen nieuwe impulsen kan geven. Wat kunnen wij in Nederland van het buitenland leren?
“Vooropgesteld, er gebeurt in Australië, Amerika en Frankrijk niets dat wij niet kunnen. Er wordt altijd gekeken hoe anderen het doen en als het daar goed gaat, moeten we dingen kopiëren, maar daar maak je het verschil niet. Het verschil zit vaak in de aanwas van atleten. In Australië is die enorm, want daar doen alle kinderen aan schoolzwemmen, ook in wedstrijdverband. Dat betekent dat alle kinderen tussen hun achtste en hun achttiende in competitieverband zwemmen. Wie goed is, komt vanzelf bovendrijven. Wat wij in Nederland beter kunnen, is het cultiveren van talent.”

“De nieuwe impulsen komen niet zozeer van heel concrete zaken. Het is vooral de ervaring. Ik heb de eerste 25 jaar van mijn werkzame leven besteed aan het werken met zwemmers. Natuurlijk heb ik andere coaches aan het werk gezien – ik sta altijd open voor invloeden van buitenaf – maar ik heb wel altijd mijn eigen weg gekozen. De afgelopen tien jaar heb ik wat anders gedaan. Ik heb de top-100 coaches daadwerkelijk aan het werk gezien, waarbij ik mijzelf af en toe wel aan de kant moest zetten, want ik kom natuurlijk ook met mijn eigen ideeën. Maar, en dat heb ik dus echt wel geleerd, daar gaat het dus niet om. Er zijn heel veel verschillende coaches met heel veel verschillende methodes die naar succes kunnen leiden. Wat ik nu kan brengen, is meer ervaring en meer overtuiging. Houd het simpel. Mensen die het spoor bijster raken, verliezen zich vaak in complexiteit. Er wordt gezegd dat het gaat om de details, en die kunnen het verschil maken, maar als je te veel aandacht besteedt aan de details, kun je aan de basis veel verliezen.”

Je merkte eerder al op dat er in Parijs bij de Nederlandse ploeg zaken niet goed liepen. Het was geen team. Maar zwemmen is toch een individuele sport? In hoeverre hebben zwemmers een team nodig om te presteren?
“Bij hoge uitzondering is er wel eens een eenling die het redt, die zich van alles en iedereen afzondert en vervolgens ook wint, maar de meeste sporters, ook individuele sporters, gedijen beter in teamverband. Zonder kennisdeling en ervaringsdeling worden mensen gewoon niet beter. Dan roest het vast. Als er geen teamsfeer is, gaat ook motivatie van buitenaf verloren, bovendien mis je de veilige omgeving van het team, vooral als het niet lekker loopt, is dat belangrijk.”

“De Olympische Spelen vormen de aller-moeilijkste omgeving om in te presteren: een olympisch dorp, in de rij staan voor je eten, de slaaplocaties, aan de buitenkant ziet het er mooi uit, aan de binnenkant is het redelijk beperkt. Het gaat er niet alleen meer om wie het hardst kan zwemmen, maar juist ook wie het beste met die omstandigheden om kan gaan. Daar heb je een team voor nodig.”

“Natuurlijk moet er binnen zo’n team ook onderlinge competitie zijn, maar op een gezonde manier. Sporters maken elkaar op die manier ook beter. Maar daarnaast heb je estafettes en dat doe je samen. Het zoeken van die balans is best moeilijk, zeker omdat het samenstellen van de beste estafetteploeg geen exacte wetenschap is. Dat moet je dus in de aanloop naar een groot evenement duidelijk met elkaar bespreken, anders kom je op de Olympische Spelen opeens onder spanning te staan.”

Bij de Nederlandse ploeg was spanning tijdens de Olympische Spelen in Parijs. Coach Mark Faber kwam ook onder vuur te liggen nadat zwemmers, coaches en stafleden zich bij het Centrum Veilige Sport Nederland hadden beklaagd over zijn werkwijze. Faber is inmiddels vertrokken. Heeft dat op dit moment nog gevolgen in de organisatie?
“Ja, dat heeft zeker nog zijn weerslag. Wat lastig is aan integriteitszaken, is dat het sowieso een heel zwaar woord is. Het wil niet altijd zeggen dat er schuldigen zijn, en het wil ook niet altijd zeggen dat er slachtoffers zijn. Het enige dat het wil zeggen is dat iemand een melding heeft gedaan dat hij of zij zich ergens niet goed bij voelt. Dat kan in ernst gaan van minimaal tot maximaal. Het feit dat we dit soort dingen tegenwoordig kunnen melden bij het Centrum voor Veilige Sport is een bescherming naar beide kanten. Het doel is zorgen voor een veilig sportklimaat. Dat mogen we nooit uit het oog verliezen.”

“Als het gaat om deze melding, ken ik de details niet, gelukkig niet want het is voor mijn tijd gebeurd en het is zeer persoonlijke informatie. Ik hoef het ook allemaal niet precies te weten. Dat zou het alleen maar lastiger maken. Nu ben ik er geen onderdeel van en van daaruit kan ik makkelijker werken. Ik word er wel mee geconfronteerd, want het vertrouwen is op dit moment laag, aan alle kanten; de bond richting de atleten, de atleten richting de bond en de coaches, de atleten onder elkaar. De zaak is afgerond, maar de scherven liggen op de grond en dan overdrijf ik niet. Ik schrik af en toe best wat ik aantref. Een team kan individuen beter maken, het kan ook neutraal zijn, je wordt er niet beter of slechter van, maar in dit geval werkte het team regelrecht tegen. Nederlandse zwemmers wonnen medailles ondanks het team. Zo werd dat echt gevoeld en het is goed om dat te onderkennen. Het vertrouwen opnieuw opbouwen, kost tijd.”

Hoeveel tijd kost vertrouwen opnieuw opbouwen?
“Trek er maar één tot twee jaar voor uit. Ik durf nu na twee maanden wel te zeggen dat het puin is opgeruimd, maar dan is de schade nog niet weg. Onder het puin versta ik een onduidelijk kwalificatiesysteem, zelf bijna oneerlijk, de onderlinge afspraken, de chaos die er was. Dat is allemaal opgelost, maar de schade dat zijn de mensen die nu rondlopen met vraagtekens. Waarom zouden ze meedoen in dat trainingscentrum als hun vertrouwen beschadigd is? Die scherven moeten we richting Los Angeles wegwerken.”

Onlangs werd bekend dat Peter Bishop, die jij kent uit je tijd in Australië, bij de KNZB de opvolger wordt van Mark Faber. Opmerkelijk, want Bishop werd afgelopen voorjaar in Australië uit zijn functie ontheven vanwege een integriteitsonderzoek. Neem je met zijn aanstelling geen hypotheek op het toch al broze vertrouwen?
“Integendeel wat mij betreft. Zoals ik net zei heeft elke integriteitszaak gradaties, een begin en gelukkig vaak ook een einde. Het belangrijkste is dat in deze gevallen alle partijen de juiste acties hebben ondernomen en ervan geleerd hebben. Dan moeten we er ook een streep onder zetten en hebben we dus nu een geweldige coach met een enorme ervaring, ook in winnen, die we kunnen toevoegen aan ons team van coaches.”

Er is de laatste tijd veel discussie over de balans tussen prestatiedruk en een veilige sportomgeving. Hoe kijk jij daar tegenaan?
“Het is natuurlijk wel ons vak om met prestatiedruk om te gaan. Zonder druk is er ook geen topsport. Daar moet je mee leren omgaan en het onderscheidt de ware topper ook van degene die goed is, maar bij wie het toch net niet lukt. Daar kun je wel tegenover zetten dat wij als coaches die druk met ons gedrag en beleid niet nog eens extra op hoeven te voeren. Dat kan bijvoorbeeld door medailletargets neer te zetten. Als ze mij vragen hoeveel medailles ik denk te gaan halen, zeg ik altijd: ‘Dat weet ik niet, daarvoor hebben we de wedstrijd'.”

“Je kunt heel veel doen om de druk niet erger te maken, maar je kunt de druk nooit wegnemen. Als jij de beslissende penalty moet nemen, of je staat op het blok in baan vier voor de olympische finale, dan is er druk. Als je daar niet mee om kan gaan, heb je een probleem. En het is ook niet zielig als iemand verliest. Het is het gevolg van een bewuste keuze die je als topsporter maakt: je kunt winnen en je kunt verliezen. Waar je invloed op hebt, is het proces en dan nog kun je verliezen. Mensen moeten ook leren dat dat okay is.”

Naast de KNZB werk je dus ook voor Visma | Lease a Bike. Wat kan het zwemmen leren van het wielrennen?
“Heel veel. Wielrennen is een professionele commerciële sport, zwemmen is een professionele gesubsidieerde sport. In de wielerwereld moeten mensen hard werken voor hun centen, niet alleen in prestatie, maar ook hoe je je toont aan de wereld. Binnen sportbonden ontstaat op dat vlak vaak een bepaalde luiheid. Ze klagen dat ze geen sponsors kunnen krijgen. Dan zeg ik: je doet er ook niet zoveel aan. Wat heb je de sponsor te bieden? In het wielrennen is de dagelijkse praktijk anders. We kunnen wel over performance praten, en dat staat ook bij Visma | Lease a Bike voorop, maar er is niets mogelijk zonder de tientallen miljoenen die het kost.”

“Daarnaast maakt het wielrennen zijn kampioenen zichtbaar, letterlijk. De nationale kampioenschappen zijn overal ter wereld op dezelfde dag en de nationale kampioenen dragen een trui met de kleuren van hun vlag. De wereldkampioen draagt een regenboogtrui. Dat zijn dingen die we in het zwemmen ook goed zouden kunnen gebruiken, de zichtbaarheid van prestaties, bij wijze van spreken een regenboogbadmuts zou onze sport enorm vooruit kunnen helpen.”

"Omgekeerd kan het wielrennen ook leren van zwemmen. In het zwemmen zijn we gewend het individu optimaal te laten presteren en ik denk dat het zwemmen daarin een stapje verder is. Krachttraining is in het zwemmen beter uitontwikkeld. Ik durf wel te zeggen dat het wielrennen op dat gebied nu zover is als het zwemmen twintig jaar geleden. Voeding daarentegen is weer beter ontwikkeld in het wielrennen, waar energielevels en gewicht natuurlijk echt een doorslaggevende factor zijn in prestaties. Race-analyses in het zwemmen zijn weer beter, nu is een wielerwedstrijd natuurlijk veel onoverzichtelijker, maar doormiddel van video-analyses kun je veel leren. Ik zie het als een prachtige wisselwerking.”

Tot slot, voor welke termijn heb je bij de KNZB en Visma | Lease a Bike getekend en waar wordt je op afgerekend?
“Ik werk voor beide organisaties vanuit mijn BV. Er zit geen vaste termijn aan de contracten, onbepaalde tijd dus, maar het kan morgen weer voorbij zijn en dat vind ik ook wel lekker. Op het moment dat ik niets meer toevoeg, moet je met gemak over kunnen stappen. Als je zekerheid wil, moet je in de verzekeringen. Dat is de topsport en daar gedij ik ook wel op. Het zorgt ervoor dat je niet in slaap sukkelt.”

“Als het gaat om doelstellingen, dan is groei het belangrijkste bij beide organisaties. Het moet professioneler, maar ik wil ook de menselijke kant benadrukken. Het zijn de mensen die presteren, niet het systeem. En er zijn natuurlijk altijd de prestaties. Bij Visma | Lease a Bike wil je altijd de Tour de France winnen. Probleem is dat je niet altijd wint. Ik word daar niet direct op afgerekend, maar uiteindelijk ook weer wel. Ik zit niet in de auto, ik bepaal niet de opstelling, maar ik ben wel betrokken bij het hele proces. Dan moet je altijd de vraag stellen of je kritische genoeg bent op jezelf en of we kritisch genoeg zijn op elkaar. Zo is het bij het zwemmen ook. Uiteindelijk draait het om de Olympische Spelen in Los Angeles, daar willen we medailles en het liefst van een andere kleur dan afgelopen jaar in Parijs. Ik kan mensen nog zo goed persoonlijk ontwikkelen, uiteindelijk draait het in de sport om winnen, geen misverstand. We maken keuzes met als doel om te winnen en voor een aantal van die keuzes ben ik verantwoordelijk. Als dat niet leidt tot betere prestaties, moet ik gewoon vertrekken. Dat is sport en dat onderscheidt ons. Mij mogen ze dus best afrekenen op de Tour en op medailles in Los Angeles.”