5 vragen aan Derk Sauer, mediamagnaat in Moskou

"You love it or you hate it." Derk Sauer woont en werkt al dertig jaar in Rusland. Hij begon er in de jaren negentig onder meer de onafhankelijke Engelstalige Moscow Times en bouwde een internationaal media-imperium op dat hij in 2005 verkocht. In 2015 stapte Sauer na politieke druk van het Kremlin op als directeur van het Russische multimediabedrijf RBK. Afgelopen jaar kocht hij zijn 'eigen' Moscow Times terug. Sauer kent de Rusland van binnenuit. "Je moet ertegen kunnen. Veel buitenlanders kunnen niet met de onzekerheid en de bijkomende onrechtvaardigheid omgaan. Er worden hier veel mensen opgesloten, waarbij je denkt: 'waar gaat dat over?' Aan de andere kant is Rusland ook opwindend, omdat je nooit precies weet hoe de volgende dag zal lopen", zegt hij. Sauer praat ons bij over de rol van sport in de Russische samenleving en de betekenis van het WK voor het land.

door: Leo Aquina | 5 juni 2018

1. Wat is de positie van sport in de Russische samenleving?
“In de tijd van het IJzeren Gordijn was dat gigantisch. De Sovjet-Unie was een grootmacht op de Olympische Spelen. Het ijshockeyteam was onverslaanbaar en ook het voetbal was van hoog niveau. Die hele sportinfrastructuur is na de val van de muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ingestort. Als gevolg daarvan is de breedtesport helemaal verdwenen. Jeugd die voetbalt bij verenigingen zoals we dat in Nederland kennen, heb je hier helemaal niet. Sport heeft een smalle basis gekregen. Er is wel een aantal sportacademies waar kinderen worden opgeleid tot profsporters, maar dat is aan een klein clubje voorbehouden. Het gemiddelde kind in Rusland doet niet aan sport en dat is een enorm probleem. Zonder breedtesport is er ook geen doorstroom. Tegelijkertijd zijn ze hier enorm sportminded. Iedereen kijkt naar ijshockey en voetbal. Dat zijn nog steeds de grote sporten hier."

"Door dat gebrek aan breedtesport, zijn er weinig Russische topsporters en daar komt ook geen oplossing voor. In Rusland wordt alleen maar aan de korte termijn gedacht. Toen Guus Hiddink hier bondscoach was, heeft hij een plan neergelegd om te zorgen dat er weer jeugd werd opgeleid, maar daar is weinig van terecht gekomen. Hiddink had een selectie van dertig à veertig spelers waar hij mee kon werken en meer spelers van niveau waren er gewoon niet. In Rusland willen ze altijd snel scoren. Dat zie je ook aan die dopingperikelen rond de Olympische Spelen. Ze zoeken naar de snelle makkelijke oplossing. Als je het niet uit de breedte haalt, moet je het op een andere manier doen."

2. Is sport als propagandamiddel nog steeds zo belangrijk als het vroeger ten tijde van de Koude Oorlog was?
"Ja, dat is nog altijd hetzelfde. Het feit dat Rusland de Olympische Spelen heeft binnengehaald en daar meer aan heeft uitgegeven dan aan alle voorgaande Olympische Winterspelen bij elkaar, toont al aan dat het veel meer is dan sport. Het is een vorm van propaganda en het binnenhalen van het WK voetbal is precies hetzelfde. Dat gaat miljarden kosten en dat heeft het al gekost met de bouw van die stadions. Objectief gezien zou het de Russische sport natuurlijk veel meer opleveren als ze die tientallen miljarden zouden investeren in goede trainingsfaciliteiten, in sportvelden en in goede jeugdtrainers om een nieuwe voetbalgeneratie op te leiden voor de toekomst."

"Waar dat Russische kortetermijndenken vandaan komt? Het zijn allemaal bureaucraten. Ze zitten op een stoel en hebben maar één doel: er zelf beter van worden. Met de lange termijn, jeugd opleiden, verdien je niets. Aan het bouwen van een stadion kun je wel snel verdienen. Daar kun je met allerlei partijen tussen gaan zitten en bedragen afromen. Je moet er ook rekening mee houden dat het instabiel is. Vandaag kun je minister zijn en morgen kun je in de gevangenis zitten. Dus als je op een goede positie zit, is het zaak om zoveel mogelijk geld binnen te harken voordat je er weer uit wordt gegooid. Eigenlijk is dat de essentie van het probleem, de rechtsonzekerheid. De corruptie is heel diep doorgesijpeld in de samenleving." 

3. Hoe kijken de Russen aan tegen het dopingschandaal rond de Olympische Spelen van Sochi en de daaropvolgende boycot van de Russische vlag in Pyeongchang? 
"Het komt hier ook in de media, maar het wordt gebagatelliseerd. Het denken over doping is hier ook anders dan in het westen. Ze zitten hier op dat gebied nog in de Sovjettijd. Russen zijn ervan overtuigd dat iedereen doping gebruikt, Amerikanen, Duitsers, Nederlanders. En misschien is dat ook wel zo. Waarschijnlijk is de wetenschap in de westerse landen beter ontwikkeld dan in Rusland, waardoor die er wel mee wegkomen. Ze gebruiken in Rusland gewoon nog ouderwetse doping, die inmiddels makkelijk is op te sporen."

"Waar je de media hier natuurlijk niet over hoort, is de staatsbemoeienis met het dopingprogramma en het georganiseerde karakter. De meeste Russen weten natuurlijk donders goed wat er gebeurt, maar dat wordt niet hardop uitgesproken. In de media zag je de standaardreactie op dat dopingschandaal: ze moeten ons weer hebben. Altijd als er in Rusland een probleem is met het westen, is dat het frame: Rusland is altijd de pineut. Het maakt niet uit waar het over gaat: doping, MH17, Syrië… het standaardantwoord is dat ze Rusland weer moeten hebben."

"Dat frame is er bij gebrek aan een briljant eigen plan. Vergelijk het met China, dat is ook een totalitaire staat zonder persvrijheid, maar daar hebben ze een plan. In China zeggen ze: we willen in 2030 wereldkampioen worden. Bij Chinezen weet je dan: daar gaan ze onmiddellijk aan werken. Ze steken er veel geld in en ze maken voetbal een verplicht vak op school. Zo'n plan ontbreekt in Rusland. Er is op sportgebied, maar ook op allerlei andere terreinen, geen horizon om naartoe te werken. Bij het ontbreken daarvan zitten ze een beetje te rommelen en anderen de schuld te geven."

"In dat opzicht is die boycot dus helemaal niet effectief. Uiteindelijk deden er toch gewoon heel veel Russen mee, weliswaar niet onder de Russische vlag, maar het waren Russen. De kroon op de Russische Spelen was de ijshockeytitel. Iedereen zong het Russische volkslied en waarschijnlijk nog veel harder dan als ze onder de Russische vlag hadden gespeeld. Ze kregen op deze manier eigenlijk vooral de mogelijkheid om er een mooi nummertje van de te maken."

4. Hoe belangrijk is het komende WK in Rusland, voor de gewone man en voor de machthebbers?
"De toewijzing is natuurlijk alweer jaren geleden. Destijds ging het voor de wind in Rusland en de contacten met de rest van de wereld waren goed. Inmiddels leven we in een ander tijdsgewricht. Toen was Rusland hot, nu wordt het verketterd in een groot deel van de wereld. Het WK zal daarom ook minder feestelijk zijn voor de mensen hier. Ze hebben op dit moment al zoveel problemen aan hun hoofd. En internationaal gezien wordt het ook minder mooi dan het had kunnen zijn. Veel buitenlandse staatshoofden laten het afweten. Toch zullen ze er hier naar omstandigheden het beste van maken."

"Op dit moment leeft het toernooi nog helemaal niet, maar in Rusland kan dat van de ene dag op de andere volledig omslaan. Dat gebeurde ook met Sotsji. Niemand was geïnteresseerd en toen het eenmaal was begonnen, was het geweldig. Ik ben er zelf geweest en de sfeer daar was ook prachtig. Ik ben ervan overtuigd dat het WK ook een feest wordt, maar het zal ook een beetje afhangen van de resultaten van het nationale team en dat is een groot probleem, want die zijn niet zo goed."

"Rusland heeft veel geïnvesteerd in het WK, nieuwe stadions. Nieuwe vliegvelden, een nieuwe spoorlijn, er zitten miljarden in. Hoe dat wordt betaald? Uit de staatskas en dat is interessant. Ze hebben ook net een brug geopend naar de Krim die miljarden heeft gekost en ondertussen zijn de valutareserves zo goed als op. Ze zijn nu de pensioenfondsen een beetje aan het leegeten. Waar het schip strandt is nog niet helemaal duidelijk."

"Niet alle investeringen in het WK zullen straks voor niets zijn. Er zijn stadions die straks een vaste bespeler krijgen, maar dat is niet in alle steden het geval. In Kaliningrad, een Russische enclave tussen Polen en Litouwen aan de Oostzee, is een duur stadion neergezet. Dat krijgt de plaatselijke FC, die niet op het hoogste niveau speelt, natuurlijk nooit volgespeeld. In Sint Petersburg is een gloednieuw stadion neergezet, maar het staat helemaal op de verkeerde plaats. God mag weten wat er na het WK met dat stadion gebeurt. Het staat vlak bij zee en het is zo gebouwd dat de wind er constant in waait, waardoor de grond altijd zout is. Daardoor wil het gras niet groeien. Het is nog erger dan de Amsterdam Arena in zijn slechtste dagen. Op andere plaatsen kunnen ze de stadions misschien wel gebruiken, maar of ze het ook echt nodig hebben?  

5. Je bent eigenaar van de Moscow Times, een onafhankelijk medium dat ook kritisch bericht over Rusland en de Russische politiek. Hoe moeilijk is dat en hoe gaan jullie verslag doen van het WK?
“Allereerst moet je bedenken dat het in Rusland altijd minder zwartwit is dan je denkt. De televisie is 100 procent gecontroleerd door de overheid. Dat is volledige propaganda, geen kwaad woord over Poetin en geen woord over corruptie. Die televisie is wat de meeste mensen zien. Op internet heb je wel een paar onafhankelijke platforms, waaronder de Moscow Times. Zolang je maar niet te groot wordt, wordt je getolereerd, dat is de ironie. Word je te groot, dan kom je in beeld en dan worden er mensen zenuwachtig. Het bedrijf waar ik tot voor kort leiding aan gaf, is daar een goed voorbeeld van. Dat werd binnen een paar jaar zo succesvol, dat het de nek werd omgedraaid. Het is een rare spagaat: aan de ene kant wil je groeien, maar succes brengt je ook in de problemen. De Moscow Times heeft dat probleem minder want het is Engelstalig en daarmee is het sowieso een niche. De meeste mensen spreken geen Engels en daarmee vallen we buiten de spotlights."

"Voor het WK hebben we een speciale site en tijdens het WK gaan we ook een speciale papieren krant uitgeven. Die wordt in alle speelsteden verspreid, ook omdat daar natuurlijk veel buitenlands fans zijn. In die krant schrijven wij alles waarvan wij denken dat het interessant is. We doen niet aan zelfcensuur. Interessante zaken in de opmaat naar het WK zijn onder meer racisme. In Rusland zijn veel incidenten met zwarte spelers. Ook de hooligans kunnen een onderwerp zijn, of de campagne om zwerfhonden in de speelsteden van straat te halen en af te schieten. Dat hebben ze indertijd in Sotsji ook gedaan."

"Natuurlijk schrijven we ook over de bouw van de stadions en de problemen die daarmee samenhangen. Maar tijdens het toernooi besteden we zeker ook aandacht aan de leuke dingen. We willen een compleet beeld geven. Ik verwacht dat het een hartstikke leuk toernooi wordt dat volkomen rustig en peaceful zal verlopen. Voor veel Russen is het ook een mooi moment om de dagelijkse sores en het politieke gedoe even te vergeten. Ik verwacht ook niet dat de binnenlandse oppositie het toernooi zal aangrijpen voor publiciteit. Zo werkt dat hier niet. Als Rusland positief op de kaart kan worden gezet, werkt iedereen daaraan mee. Op zo'n moment zie je alle Russen een beetje bij elkaar komen."