Sportseniorisme, een onderbelichte vorm van discriminatie

door: Huub Stammes

'Okay boomer'. Die uitdrukking wordt door jongeren gebruikt om senioren weg te zetten, omdat ze in hun ogen te langzaam of conservatief zijn. Een grapje maken over leeftijd en generaties is normaal, maar er kunnen ook negatieve consequenties aan zitten. In onze maatschappij die de nadruk legt op jeugdigheid en dynamiek, worden ouderen helaas maar al te vaak geconfronteerd met seniorisme, een vorm van discriminatie gebaseerd op leeftijd en het stereotyperen van ouderen. Deze stereotypering, vooroordelen en discriminatie op grond van leeftijd heeft negatieve gevolgen voor hun levenskwaliteit en mentale gezondheid. Seniorisme verkort levens tot wel zeven jaar¹. Het is hoog tijd dat we deze problematiek onder de aandacht brengen en aanpakken.

Een schrijnend voorbeeld van seniorisme is dat ouderen soms worden genegeerd of niet serieus worden genomen, zelfs wanneer ze iets belangrijks proberen uit te leggen. Dit kan leiden tot gevoelens van nutteloosheid en het idee dat ze niet meer volwaardig deel uitmaken van de maatschappij. Bovendien kan het leiden tot een gebrek aan zelfvertrouwen en een afname van de motivatie om actief deel te nemen aan het sociale leven. Hiermee negeren we veel potentieel.

Mensen zijn er zich vaak niet van bewust, maar discriminatie op leeftijd zie je veel op de arbeidsmarkt. Senioren komen dus moeilijker aan een baan. Dit ondanks hun ervaring, kwaliteit en lager ziekteverzuim waardoor ze effectiever en efficiënter werken dan jongeren. Natuurlijk is hun energie gemiddeld wat lager, echter dat wordt ruimschoots gecompenseerd door hun rijkelijk aanwezige ervaring.

Sportseniorisme
Naast deze voorbeelden van seniorisme in de maatschappij in het algemeen is het ook belangrijk om te kijken naar seniorisme binnen de sportwereld in het bijzonder. Ook daar worden ouderen geconfronteerd met vooroordelen en discriminatie op basis van hun leeftijd. Oudere sporters kunnen bijvoorbeeld worden genegeerd of niet serieus genomen door trainers of medesporters, wat kan leiden tot gevoelens van frustratie en onrechtvaardigheid. Het 'ze moeten nog zo nodig' dat veel mastersporters horen is veel betekenend. Dat in plaats van het respectvolle 'zij willen nog steeds graag'.

Bovendien worden oudere sporters beperkt in hun mogelijkheden om deel te nemen aan bepaalde sportevenementen of -competities, omdat ze worden gezien als minder capabel dan jongere deelnemers of niet meer relevant of interessant. Meer respect voor de mastersporters zou op zijn plaats zijn. In de jaren tachtig van de vorige eeuw is dit internationaal opgepakt met het organiseren van de World Master Games, en het oprichten van de International Master Games Association (IMGA). De IMGA is al vele jaren erkend door het IOC. Mastersporters zijn 30 jaar en ouder tot boven de 100 jaar. De IMGA heeft vijfjaarscategorieën in het leven geroepen die door bijna alle internationale sportbonden zijn overgenomen. De vijfjaarscategorie is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek naar de mate van vermindering van het fysieke prestatievermogen waardoor er een eerlijkere onderlinge competitie ontstaat.

Zoek eens op de website van het NOC*NSF naar mastersport of ouderensport en je zult hier niets over vinden. En uit recent onderzoek bleek dat veel van de verantwoordelijke medewerkers van sportbonden nog nooit van de IMGA en de World Master Games hadden gehoord.

Demografie
De demografische ontwikkelingen in Nederland zijn goed te voorspellen voor minimaal de komende twintig jaar. Er zijn heel veel meer ouderen dan jongeren en dat verschil wordt steeds groter. Het huidige aantal mastersporters is nu al groter dan sporters uit alle jongere categorieën samen. In totaal zijn er ca. 2,3 miljoen masters van 30 jaar en ouder lid van een sportbond. Dit is 54% van het totaal aantal leden van de sportbonden.

Door NOC*NSF is het doel geformuleerd dat in 2032 12 miljoen mensen minimaal drie keer per week sporten en sportief bewegen. Om dit te realiseren moet en zal je de mastersporters veel beter moeten bedienen dan nu het geval is en je niet alleen op jeugd en jongeren richten. Het credo 'goed voorbeeld doet volgen' werkt bewijsbaar beter dan 'jong geleerd, oud gedaan'.

Voorbeelden van sportseniorisme
Hieronder een serie willekeurige voorbeelden van seniorisme dat stereotiep lijkt voor de benadering van mastersporters in Nederland.

• Gemeenten organiseren sportverkiezingen van het jaar. Alle categorieën zijn toebedeeld, alleen de mastersporters vaak niet. Minder dan 20% van de gemeenten heeft een verkiezing van mastersporters van het jaar. Ook bij de door NOC*NSF en NOS georganiseerde sportverkiezing van het jaar ontbreken de masters vanaf het allereerste moment.
   
• Er zijn bij de meeste sporten volstrekt onvoldoende specifieke trainingen, competities of wedstrijden voor mastersporters. Sporters sporten juist langer als zij aan wedstrijden, competitie en evenementen deelnemen. Dit onder meer omdat zij dan een doel hebben. Dit geldt voor alle leeftijden, ook voor de masters. Dit betekent ook dat als zij gestimuleerd worden om lid te blijven, zij vrijwilliger kunnen zijn, contributie van de club en het lidmaatschap van de bond betalen. Er zijn nogal wat voordelen dus bij meer inzet voor de masters.

• De Atletiekunie organiseert Nederlandse Kampioenschappen van junioren tot en met masters. Mooi. Echter alleen bij de masters zijn er zogenaamde maximale medailletijden vastgesteld op alle onderdelen en disciplines waarbinnen masters moeten finishen om in aanmerking te komen voor een medaille. Die limieten zijn er niet voor de junioren of de elite. Zover ik weet is de Atletiekunie hier uniek in, ik ben het fenomeen in geen enkele andere sport tegengekomen.
   
• Bij het wielrennen zijn er elk jaar NK’s voor alle categorieën. Tijdens corona werden uiteindelijk voor alle categorieën een NK georganiseerd, behalve voor de masters. Het is elk jaar weer de vraag of er überhaupt een NK voor masters worden georganiseerd en wanneer dit bekend wordt gemaakt in de verschillende disciplines. Voor mastervrouwen worden er al heel veel jaren sowieso geen NK’s georganiseerd, in geen enkele wielerdiscipline.

• In de landelijke media komen we nauwelijks berichten tegen over mastersporters. Regionaal af en toe een berichtje. In de eigen media van de sportbonden is het niet veel beter. Hoe komt dit? In onze op jongeren gerichte cultuur hebben we een vertroebelde cosmetische blik opgebouwd over de mastersporters. We worden opgevoed en dagelijks geconfronteerd in alle media met de topsport van de jeugdigen op het maximale prestatievermogen van hun leven. We vinden het prachtig als een atlete over de 2 meter hoog springt. Maar als bijvoorbeeld Riet Jonkers (80+ jaar) wereldkampioen wordt met 1,12 hoog dan kijken we daar wat meelijwekkend naar. Terwijl zij een wereldprestatie levert. Dit beeld wordt telkenmale versterkt door de media, omdat zij geen aandacht, waardering en respect geven aan de prestaties van mastersporters, waardoor deze vertroebelde cosmetische blik steeds verder versterkt wordt in onze maatschappij.
   
• Hiermee daalt het respect voor de oudere sporters eerder dan dat het groeit. Dit vraagt om omdenken naar een objectieve waarneming van wat je echt ziet en dat relateert naar wat er wordt gepresteerd in de juiste context. Dit vraagt toelichting en uitleg en tegelijkertijd net zoveel waardering voor de mastersporter. Welke journalisten en communicatiemedewerkers van sportbonden pakken de handschoenen op?
   
• En dat gaat natuurlijk niet om alleen de best presterende masters, maar om alle sportende masters. Dat mag positiever worden gestimuleerd, gewaardeerd en erkend, waardoor zij langer fit blijven en minder snel ziek. En dan heeft sport een voorbeeldfunctie voor de ouderen in de arbeidsmarkt. Wel zo handig voor de komende tientallen jaren.

• Als we naar interviews kijken van topsporters - en zeker bij voetballers - valt het op dat er zo weinig diepgaande verhalen zijn. Een mastersporter heeft in zijn leven sowieso meer meegemaakt en daarmee is het snel een interessanter verhaal, waar mensen zich eerder in kunnen herkennen en kan gelden als voorbeeld. Dit geven masters zelf ook aan, volgt uit onderzoek onder hen, dat zij graag een voorbeeldfunctie willen vervullen in de maatschappij. Nu wordt daar niet of nauwelijks aandacht aan gegeven. Zij bieden heel veel inspiratie. Dit is er eentje van gemiste kansen.
   
• Masters moeten zelf de verplicht nationale kleding aanschaffen als zij deelnemen namens de bond en/of ons land aan een EK of WK Masters in welke sport dan ook. De jongere categorieën krijgen dit gratis. Ook de reis- en verblijfkosten worden meestal vergoed bij de junioren en topsporters, maar niet voor de aan een EK en WK deelnemende masters. Fysio’s of masseurs of de chef d ‘equipe zijn meestal in geen velden of wegen te bekennen.
   
• Prijzengeld bij wedstrijden is voor ouderen altijd lager dan voor jongeren.
   
• Baan-, club- en nationale records. Ook hier worden de records in de 5-jaars categorieën vaak vergeten. Wel aandacht voor jeugd, jongeren en elite, maar die records bijhouden en publiceren voor masters? Het is kennelijk moeilijk.

• Onderzoeken naar bijvoorbeeld fysiologie voor sporters wordt bijna altijd gepleegd onder jongere sporters. Maar er is geen controlegroep of specifiek onderzoek bij de oudere sporters om te zien hoe hun lichaam reageert op diezelfde trainingsprikkels. Heel veel specifieke kennis ontbreekt waardoor het moeilijker wordt om de masters goed te adviseren en te trainen. Ook in de opleidingen van trainers en coaches ontbreekt meestal de module over masters.
   
• Het Ministerie van VWS heeft subsidiebeleid voor topsportevenementen. Op basis van het huidige subsidiereglement is er geen geld beschikbaar om de World Master Games naar Nederland te halen. Dat is het grootste multisportevenement ter wereld waar zo’n 25.000 – 30.000 sporters uit de gehele wereld aan deelnemen, met een economische omzet van minimaal 50 miljoen euro. Dat laten we dus als Nederland op voorhand aan ons voorbij gaan. Wel zijn er subsidies beschikbaar voor een junioren EK.

Sportseniorisme kent zijn gevolgen
Zo zijn er talloze andere voorbeelden te noemen. Ik laat het hier even bij. Wat kunnen we tegen sportseniorisme doen? Wat ik om mij heen hoor is het volgende. Oudere sporters voelen zich minder tot niet serieus genomen. En laten het zoals het gaat. Ze verzetten zich niet echt meer. Daardoor blijft het zoals het is. En gaan de oudere sportmasters zich minder goed voelen en voelen zij zich miskend. Dat komt ook door selffulfilling prophecy. Dat maakt de mastersporter kwetsbaarder als zij zich daar naar gaan gedragen. Vaker betekent het dat zij zelfs stoppen met hun geliefde sport omdat bijvoorbeeld het aanbod of aandacht ontbreekt. Daardoor gaan zij fysieke activiteiten uit de weg, wat hen vervolgens weer onnodig kwetsbaarder maakt. Dus hoog tijd om te stoppen met deze vorm van discriminatie.

We willen het sportiefste land van de wereld worden, maar dat moet dan wel betekenen dat je alle leeftijdscategorieën serieus moet nemen en het ook voor de masters echt inclusief moet zijn. VWS, NOC*NSF, sportbonden en hun aangesloten verenigingen hebben nauwelijks beleid op dit terrein. Het is belangrijk om ons bewust te zijn van deze vormen van discriminatie en actie te ondernemen om ze tegen te gaan.

Seniorisme kan zoals eerder gesteld zelfs leiden tot een zeven jaar korter leven!¹ Als samenleving moeten we streven naar een inclusieve en respectvolle omgeving, waarin mensen van alle leeftijden gelijkwaardig worden behandeld en gewaardeerd, juist ook in sport. Alleen op die manier kunnen we een samenleving creëren waarin masters worden gezien en gewaardeerd voor wie ze zijn: waardevolle sporters met een schat aan ervaring en wijsheid om te delen en een voorbeeld voor de maatschappij van jong tot oud.

Alle sportseniorisme voorbeelden kunnen worden omgedraaid. Hoe moeilijk is dat nu? Het is een kwestie van zien, willen en handelen, en dan hoort het sportseniorisme uiterlijk in 2032 uit ons sportland verbannen zijn, uiteraard liefst veel eerder. Dan pas vind ik ons land sportief. Wie helpt?

Noot:
1. Levy, B. R., Slade, M. D., Kunkel, S. R., & Kasl, S. V. (2002). Longevity increased by positive self-perceptions of aging. Journal of personality and social psychology, 83(2), 261. Zie ook hier.

Huub Stammes is onder meer oud-directeur van de KNWU, KNSB, NWB en JBN. Tussendoor heeft hij in het bedrijfsleven gewerkt in de Retail, financiële dienstverlening, consultancy en andere sectoren, vaak als interim-manager. En hij was toezichthouder in o.a. de Raad van Toezicht bij het Longfonds en het CAI Amersfoort e.o.. Hij is sportief actief geweest als voetballer (pupillen), turnen (pupillen), tennis (junioren), atletiek (junioren), triathlon (internationaal, Europees kampioen), schaatsen (masters en 2x Elfstedentocht), wielrennen (amateurs en masters). Hij heeft meer dan 500.000 km sportend afgelegd en heeft bijna alle cols in de Alpen en Pyreneeën op de fiets bedwongen. Verder was hij bestuurlijk actief bij AV Hera (secretaris), de NTB (lid van de PR-commissie, hoofdbestuur (topsport) en ledenraad) en als voorzitter van WV Eemland.