Op zoek naar… motivatie 3.0

Beleidsmakers en in hun kielzog (beleids)wetenschappers zijn er op uit om toekomstige ontwikkelingen zoveel mogelijk te plannen en beheersbaar te maken. Er zijn zelfs mensen die denken dat ze de kennisproductiviteit op sportgebied strategisch kunnen 'managen'. Ze zouden beter moeten weten. Mensen leren en innoveren niet op commando.

Kennis die hout snijdt zit niet 'tussen de oren' van wetenschappers maar 'tussen de neuzen' van de gebruikers. Dat soort kennis ontwikkelt en verspreidt zich onvoorspelbaar in informele (kennis)netwerken en zichzelf organiserende (leerwerk) gemeenschappen. Al doende ontstaat contextrijke maatregelkennis die een (ervaren) professional in staat stelt bij complexe praktijkvraagstukken, vaak onder flinke druk, professionele prestaties te leveren van hoge kwaliteit.

Daniel Pink is zo iemand die als een soort 'pracademicus' de componenten van beschikbare kennis (informatie-inzichten-ideeën) met elkaar combineert. Daardoor ontstaat er 'know why' die een nieuw licht werpt op een bepaalde problematiek en 'know how' die ons in staat stelt vernieuwende acties te ondernemen waardoor de betreffende situatie ten gunste verandert. Dit keer heeft hij zijn creatieve vermogen ingezet om het aloude motivatievraagstuk te doorgronden. Wat drijft en bezielt de mens? Wat is de sleutel tot het leveren van grootse prestaties in een snel veranderende, complexe (kennis)samenleving?

Drive. De verassende waarheid over wat ons motiveert
Het stramien waarmee Pink te werk gaat is even simpel als succesvol. Bouw het boek op in drie delen. Een deel dat gaat over de huidige stand van zaken aangaande de beschikbare kennis en inzichten op motivatiegebied. In deel twee combineer je de aanwezige kennis met je eigen creatieve opvattingen. Aldus ontstaat er een nieuw (conceptueel) model. In het laatste deel presenteer je een voor allerlei praktische doeleinden bruikbare toolkit met vuistregels en leuke tips. Eindig je verhaal met verschillende samenvattingen ( o.a. een twitter samenvatting, een cocktailparty samenvatting) en geef een korte leidraad voor de lezer om het denken, schrijven en spreken over de ideeën uit je boek voort te zetten op  hun blog of sociale netwerksite en met collega's op het werk of met vrienden in de kroeg. Verwijs tenslotte naar je eigen website (www.danpink.com/drive.html) waar men gratis extra materiaal kan downloaden en/of nieuwsbrieven kan aanvragen.

De opkomst en ondergang van Motivatie 2.0
Net als computers hebben samenlevingen ook een soort besturingssysteem. Een deel van deze besturingsprincipes bestaat uit theorieën over menselijk gedrag. Zo'n vijftigduizend jaar geleden was de drijfveer 'overleven' bepalend voor ons doen en laten. Dit besturingssysteem vat Pink samen onder de noemer Motivatie 1.0. Belangrijkste kenmerken: vluchten, vechten of verstarren op basis van reflexmatig gedrag. Nog altijd is deze universele drijfveer van kracht in situaties van crisis en gevaar. Bij milde vormen van onzekerheid of verandering manifesteert het zich als weerstand of voorzichtigheid.

Toen de maatschappij complexer werd, bleek dit besturingssysteem - dat gebaseerd is op de biologische drijfveer - niet langer toereikend. We hadden steeds vaker juist manieren nodig om onze biologische driften te beteugelen. De brandstof voor de motor voor zakelijke en technologische ontwikkeling komt voort uit een tweede drijfveer: onze behoefte aan beloning en het vermijden van straf. Het besturingssysteem Motivatie 2.0 bestaat uit wortels en stokken, extrinsieke motivators, om mensen in de juiste richting te krijgen. Voor het stimuleren van massaproductie en routinewerk werkte dit straf- en beloningssysteem met name in stabiele omgevingen een paar eeuwen lang uitstekend. De kern bleek doeltreffend: door gewenste activiteiten te belonen krijg je er meer van; door ongewenste gedragingen te bestraffen krijg je er minder van. Het huidige kabinet Rutte-Verhagen en de gedoogsteunende 'Gisterwereld' (met dank aan Kees van Kooten) partij van Henk en Ingrid, zijn zichtbaar van plan om het motivatie 2.0 systeem de komende jaren op vele fronten nieuw leven in te blazen...

Dat is volgens Pink in de tijd waarin we nu leven niet erg slim en zelfs contraproductief. In de vorige eeuw was veel werk nog algoritmisch. De taken die zowel blauwe boorden (arbeiders) als witte boorden (kantoorklerken) uitvoerden waren vaak een kwestie van routine. De hedendaagse homo oecomomicus maturas (oftewel de volwassen economische mens) verricht veelal complexer werk waarbij zelfstandige beslissingen genomen dienen te worden. Steeds meer (goed opgeleide) mensen doen werk dat om creativiteit en zelfsturing vraagt. Veel werknemers (ZZP'ers) zoeken werk dat inherent niet saai is of door anderen aangestuurd wordt. Net als bij initiatieven als Wikipedia is er niemand die ze extrinsiek motiverend managet. Ze zijn van binnenuit (afwisselend werk) of door hogere drijfveren (maatschappelijk doelen) gemotiveerd en organiseren hun eigen leerwegen. Extrinsieke (prestatie)beloning drukt hun intrinsieke motivatie eerder de kop in. Bij creatieve, heuristische taken is het beter om achteraf nu-dan bonussen uit te delen. Dit kan in de vorm van een financieel extraatje, maar kan ook bestaan uit belangstelling tonen, een compliment geven of positieve feedback. Deci en Ryan hebben zo'n dertig jaar geleden met hun zogenoemde zelfdeterminatietheorie de basis gelegd voor Motivatie 3.0.

Type I en type X gedrag
Volgens deze wetenschappers - die met behulp van laboratoriumexperimenten en veldonderzoeken op vele terreinen (onderwijs, sport, gezondheid, bedrijfsleven) bijna duizend onderzoekspapers produceerden - hebben mensen een aangeboren, innerlijke drijfveer om autonoom, competent en met elkaar verbonden te zijn. Willen we deze drijfveer tot bloei laten komen, dan zal er een passende omgeving gecreëerd dienen te worden. De stroming die later bekend werd als de positieve psychologie - met vertegenwoordigers als Csikszentmihalyi (bedenker van de in de sportwereld bekende 'flow'-theorie) en Carol Dweck (die het voor jeugdtopsport belangrijke onderscheid tussen een 'fixed' en een 'growth' mindset maakte) - was geboren. Bijna alle experts en boekenschrijvers op het gebied van (mental) coaching in (top)sportland Nederland zijn schatplichtig aan het gedachtegoed dat aan motivatie 3.0 ten grondslag ligt.

Ruim vijftig jaar geleden stelde McGregor al dat managers en leidinggevenden zich baseren op foutieve aannames over menselijk gedrag. De meeste leiders veronderstellen dat werknemers in beginsel liever niet werken, bang zijn voor verantwoordelijkheid en intens verlangen naar zekerheid. Hij noemde deze kijk op de werkende mens theorie X. Volgens McGregor is dit beeld over 'de middelmatigheid van de massa' misleidend. Naar zijn mening en onderzoekservaring was werk voor de meeste mensen net zo natuurlijk als spelen en rusten.

De creativiteit in het werk en de belangstelling voor het zelfstandig oplossen van werkproblemen bleek onder de juiste werkomstandigheden vele malen groter dan men veronderstelde. Door het gebruik van meer ruimte gevende managementmethoden zullen werknemers eerder verantwoordelijkheden uit eigen beweging naar zich toe trekken. Vanuit deze visie, theorie Y genaamd, zullen als gevolg daarvan niet alleen de prestaties van het individu, maar ook de resultaten van het bedrijf aanzienlijk verbeteren. Motivatie 2.0 bevordert type X-gedrag (de X staat voor eXtrinsiek). Daartegenover staat het gedrag dat door Pink type I (met de I van Intrinsiek))-gedrag wordt genoemd. Dit gedrag wordt ingegeven door de inherente voldoening die de activiteit zelf verschaft.

Voor type X-mensen zijn externe beloningen of effecten de belangrijkste motivator. Voor I-typen vormen de uitdaging en de zingeving van de werkzaamheden de belangrijkste motivators. Type I-gedrag is een duurzame energiebron, vergelijkbaar met de zon. Het is de motivatie-equivalent van schone energie: goedkoop, veilig te gebruiken en eindeloos hernieuwbaar. Type X lijkt eerder op de tot nu toe meest gebruikte, efficiënte maar eindigende en vervuilende energiebron van kolen. Het goede (positief psychologische) nieuws is dat elk type X een type I kan worden. Het besturingssysteem motivatie 2.0 ondergraaft ons (collectieve) prestatievermogen en getuige de recente crisis leidt het tot korte termijn winstbejag, egoïsme, excessieve bonuscultuur en afhankelijkheid. Bij motivatie 3.0 gaat het om initiatief nemen, zelf kiezen, je sterke kanten benutten en een eigen betekenis geven aan (hogere) doelen en waarden waarmee je je met anderen verbindt.

Op naar sportwereld 3.0
Ik zie het al helemaal voor me: een sportwereld gebaseerd op autonomie, meesterschap en zingeving als besturingsfilosofie. Wellicht dat we op micro niveau met Pink's fitheids aanpak in de geest van motivatie 3.0 al een nieuw begin kunnen maken. Daarom ter afsluiting vier tips om fit en vitaal te blijven:

1) Formuleer je eigen (zinnige)doelen. Neem geen genoegen met een gestandaardiseerd trainingsplan. Hanteer zo min mogelijk extrinsieke redenen als afvallen of er beter uit willen zien. Stel leren, groei en ontwikkeling daarentegen centraal. Kies voor intrinsieke doelen als fit blijven om je goed te voelen of energie op te doen om (beweeg)activiteiten langer vol te kunnen houden.

2) Breng variatie in de inhoudelijke ‘lichaamsoefeningen’. Sleep jezelf niet steeds naar een fitnessruimte. Doe binnen en buiten activiteiten waar je plezier in hebt. Speel met vrienden een spelletje golf of tennis. Ga met je (klein)kinderen een partijtje voetballen of hockeyen. Geniet van de hier en nu ervaring tijdens het wandelen/joggen in een natuurlijke omgeving. Doe eens gek en dans af en toe een half uurtje.

3) Streef naar meesterschap. Kies een activiteit die je ligt en bij je past. Ga daarmee gericht aan de slag. Formuleer uitdagingen voor jezelf en tracht de moeilijkheidsgraad voortdurend wat op te voeren. Beter worden in iets, is een geweldige bron van duurzame energie. Je ergens voor inspannen geeft waar je mee bezig bent extra waarde en betekenis. Doe het met overgave en zet door. De aantrekkingskracht van meesterschap zit 'm in het feit dat je het nooit bereikt.

4) Beloon jezelf op de juiste manier. Committeer je aan een goed en 'hoger' doel waar je een donatie aan geeft als je je uitdaging bereikt hebt of stort geld op een doel dat je geen warm hart toedraagt als je die uitdaging niet waar kan maken. Koop jezelf niet om met als-dan beloningen, die werken averechts. Als je de afstand hebt gezwommen of gefietst die je voor deze week in gedachten had, trakteer jezelf zo nu en dan op een massage of iets dergelijks.

Wetenschappelijk verantwoorde en tevens voor de geïnteresseerde leek toegankelijke boekenschrijvers als Daniel Pink vormen een belangrijke verbindende schakel tussen de academische en de professionele praktijk. Bij mijn weten zijn dit soort visionaire 'pracademici' in het sportwetenschappelijke domein nog altijd schaars. De publieke presentaties op 'de dag van het Sportonderzoek' stemden mij bepaald niet optimistisch. Wat niet is, kan nog komen.

Leestip:
Pink, Daniel. H (2010). Drive: de verrassende waarheid over wat ons motiveert.
Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij BusinessContact