Op zoek naar… de zin van werk

De politiek filosofe Hanna Arendt beschouwde het actieve menselijk bestaan - het vita activa - als een samenspel tussen arbeiden, werken en handelen. Om in leven te blijven moeten we arbeiden. Daaronder vallen steeds weer terugkerende activiteiten als voor eten zorgen en de boel schoon maken. Werken is van een andere orde. Daarmee vervaardigen we iets. De homo faber is een producent. Met het bouwen van een huis of het schrijven van een boek maakt hij de wereld menselijk(er). Werken is doelgericht. Handelen daarentegen is meer proces gericht. Het heeft betrekking op de relaties tussen mensen en de wijze waarop we communiceren met elkaar. Een mooie baan heeft iets van arbeid, iets van werk en tevens iets van handelen in zich. Hoe zingevend is uw werk?

Ik werk dus ik besta
Academia Amstel heeft in samenwerking met het Financieele Dagblad enige tijd terug 'Het Grote Werk-met-Zin-onderzoek' uitgevoerd. Onlangs zijn de resultaten in een apart boek verwerkt. Daarin worden  de kenmerken die werk meer of minder zinvol maken nader uitgewerkt.

Zo blijkt het soort werk wat je doet niet veel uit te maken. Schoonmaakwerk kan net zo zinvol zijn als wetenschappelijke hoofdarbeid. Als het maar een richting heeft en duidelijk is waartoe het leidt. Mensen ervaren werk als zingevend als men daarmee iets voor anderen kunt betekenen. Ook willen werknemers graag deel uitmaken van een groter geheel, een community. Het gevoel ergens bij te horen is van groot belang. Zeker als de aard van de werkzaamheden die je uitvoert in lijn zijn met je persoonlijke waarden en talenten wint het werk aan betekenis. Blijkbaar wil de eigentijdse (loon)arbeider niet alleen goed betaald worden.

Meer dan ooit ontlenen mensen hun identiteit aan de werkomgeving. Vandaag de dag wil men werk dat betekenis geeft aan de persoonlijke leefwereld. Iemands innerlijke drive moet eveneens aangesproken worden. In je werk kun je laten zien wie je bent. Op de bekende loterijvraag 'Zou u stoppen met werken als u de jackpot wint?' geeft de overgrote meerderheid wellicht daarom nog altijd te kennen toch door te willen werken. Blijven werken, maar dan wel onder andere voorwaarden.  Hoog of laag opgeleid: de meeste mensen willen mooi, uitdagend en betekenisvol werk. Via job crafting kan dat in goede banen worden geleid. Daarvoor hoef je niet tot je pensioen te wachten.

Job crafting als gereedschap
Iedereen kan het eigen werk motiverend(er) maken. De auteurs van Mooi Werk gaan er vanuit dat we allemaal in het dagelijkse werk de nodige vrijheidsgraden hebben om dingen vorm te geven. Op basis van onder meer de resultaten van TNO-onderzoek hebben ze dit boek geschreven. Het is bedoeld voor mensen die werk willen maken van hun baan als een manier van leven in plaats van een maandag-tot-vrijdag manier van doodgaan. Gewoon nuchter nadenken over de plek van werk in je leven en nagaan in hoeverre het mogelijk is om je baan te veranderen, zonder van baan te veranderen. Dat is de essentie van dit met een online werkboek verrijkte boekwerk (zie: www.mooiwerkboek.nl).

Job crafting is het zelf of gezamenlijk met collega's mooier maken van je eigen werk door concrete aanpassingen aan te brengen. Dat kan op verschillende manieren gebeuren:
• taakgericht = het actief veranderen van het aantal en/of het soort taken
• relationeel = met collega's of klanten andere werkrelaties aangaan
• cognitief = de kijk op de betekenis van je werk wijzigen
• contextueel = werktijden en/of werkomstandigheden aanpassen

Net als aan je woonsituatie kun je aan je werksituatie 'sleutelen'. Een kleine renovatie, een ingrijpende verbouwing of het opnieuw inrichten kun je met bovenstaande crafting technieken zelf bewerkstelligen. De mogelijkheden en spelregels van dit 'baanboetseren' worden met allerlei praktijkvoorbeelden en oefenopdrachten toegelicht.

De weg naar een betere baan verloopt via een 4-stappenplan. Het experimenteren met een andere manier van werken begint met een taakanalyse. Uit de zelf uitgevoerde diagnose van het huidige werk wordt duidelijk aan welke kerntaken gesleuteld kan worden. Waarom sommige werkonderdelen al dan niet meer bij je passen wordt in stap 2 duidelijk. Waar ben je goed in? Wat doe je graag? Waarom wordt je blij van je werk? In stap 3 wordt nagegaan in welke mate de huidige taken aansluiten bij je persoonlijke sterktes/talenten en welke (gezondheids)risico's op korte termijn aan sommige werkzaamheden kleven. Vervolgens kies je een aandachtstaak waar je daadwerkelijk aan de slag gaat in de vorm van zogenaamde werkexperimenten. Al doende wordt in stap 4 een nieuwe verhouding tussen het percentage  'mooi' werk (dat past bij je talenten of interesses) en 'lelijk' werk (dat wat je fysiek of mentaal uitput) bewerkstelligd. Na verloop van tijd wordt de balans opnieuw opgemaakt. Zelf vormgeven aan waarmee je het beste deel van de dag het grootste deel van je leven bezig bent!
Ik zeg: doen.

Ga kathedralen bouwen
Het grootste deel van mijn 'vita activa' ben ik aan het werk geweest met het ontwikkelen van innovatieve beroepspraktijken in de sport. Ter gelegenheid van de derde fase in mijn beroepsloopbaan zijn eind vorig jaar mijn Verzamelde Werken in boekvorm uitgebracht. Een bloemlezing van veertig jaar lang bijdragen aan de professionalisering van inmiddels enkele duizenden beroepsbeoefenaren in de wereld van de sport en het bewegingsonderwijs. Begeesterd samen met anderen bouwen aan iets groots. Je ziel en zaligheid in het werk leggen. Bevlogen. Niet in de eerste plaats door een goed inkomen of een indrukwekkende carrière maar door een hoger doel gemotiveerd. Doen wat er toe doet, mensen motiveren, beginnende beroepsbeoefenaren inspireren, de praktijk verbeteren, het werk mooier maken, de praktijk vernieuwen. Als leraar/lector/onderzoeker voel(de) ik me een eigentijdse kathedraalbouwer.

Zeker naar de maatstaven van Daan Quakernaat. Hij verdiepte zich in de bezieling, de werkwijze en het nalatenschap van de 'echte' kathedraalbouwers. Alleen al in Frankrijk zijn er in driehonderd jaar gotiek zo'n tachtig gebouwd. Een expeditie waarbij velen het leven lieten en meer stenen benodigd waren dan voor alle Egyptische piramides bij elkaar. In een mooi boek worden de overweldigende gebouwen met prachtige foto's en beschrijvingen in beeld gebracht.

Waar het hem uiteindelijk om gaat is het overdrachtelijke verhaal. Aan de hand van een eenvoudig model - bestaande uit de witte en zwarte wereld - maakt hij zijn visie op de zin van werk duidelijk. Kern van het verhaal: zonder passie heb je niets aan gereedschap. Zonder gereedschap is de passie niets waard.

Duidelijk wordt dat je zowel de witte als de zwarte wereld als met elkaar verbonden moet zien. Gedurende het werkzame leven beweeg je je daartussen. Jezelf op wit de ruimte en creativiteit gunnen om (on)haalbare? wensen en ideeën te koesteren. Op zwart daarna sturen op (on)mogelijke? resultaten boeken. Blijf verantwoordelijk voor wat jezelf neerzet. Pak het groots aan. Je bent tot meer in staat dan je denkt. Een nieuw zingevingsperspectief voor 2012? Ga kathedralen bouwen!

Leestips:
- Lazeron, N. & W. Galjee (2011). Ik werk dus ik besta. 7 kenmerken voor zingeving in werk en leiderschap. Amsterdam / Antwerpen: Uitgeverij Business Contact.
- Vuuren, M. van & L. Dorenbosch (2011). Mooi werk. Naar een betere baan zonder weg te gaan. Handboek job crafting. Amsterdam: Uitgeverij Boom.
- Broeke, A. (red.) (2011). Verzamelde werken. Groningen: Hanzehogeschool. Instituut voor Sportstudies. (voor bestellingen: www.pumbo.nl).
- Quakernaat, D. (2011). Ga kathedralen bouwen! Wat managers en ander gewone mensen kunnen leren van de kathedraalbouwers in de Middeleeuwen. Uitgeverij: Kuaternaaq Media. (voor bestellingen: www.quakernaat.nl)