Op zoek naar... de weg naar nieuw leiderschap

door: Adri Broeke

In zijn diepgaand onderzoek naar de betekenis van eeuwenoude rituelen, mythen en symbolen ontdekte professor Joseph Campbell (1904-1987) een terugkerende verhaallijn: de Reis van de Held. Ook nu nog zijn veel films en games gebaseerd op de Roeping, de Beproeving en de Terugkeer van de (fictieve) held. Het groeiend aantal (auto)biografische sportboeken staat eveneens bol van de al dan niet tragische heldenverhalen. Staat de held van weleer nog altijd model voor de leiders van morgen?

Sportleraar en organisatievernieuwer Frank Heckman gebruikte de studie van Campbell als inspiratiebron voor de olympische ploeg van Athene 2004. Conform de reis van de held ontwikkelde hij een uitgebreid mentaal trainingsprogramma dat onder de gelijknamige naam vlak na die Spelen als boek is uitgegeven.

Toenmalig technisch NOC*NSF-directeur Joop Alberda was meteen vanaf het begin lyrisch over de visie, de clinics en het gameplan van Heckman. Sportjournalist Bert Wagendorp had echter zo zijn bedenkingen. 'Alberda probeert met de Reis van de Held van Nederlandse sporters genadeloze killers te maken. Maar het klinkt me toch allemaal net iets te veel als een weekendcursus zelfverwerkelijking voor gestresste hypotheekadviseurs' schreef hij in de Volkskrant van 28 oktober 2002.

Het werd zeker geen onverdeeld succes in Athene. Kogelstoter Rutger Smith faalde jammerlijk. De trampolinespringers gingen al vroegtijdig in de fout. De volleyballers en honkballers waren niet bestand tegen de prestatiedruk. De turnsters en tijdritspecialist Thomas Dekker stelden zwaar teleur. Gek genoeg bleek juist de mentale weerbaarheid voor een flink aantal (jeugdige) olympiërs de achilleshiel.

Op 30 augustus 2004 keerde de jumbo met de olympische helden in de dop een ervaring rijker behouden terug. De oorspronkelijke medaille doelstelling 'Sydney +1' werd niet gehaald. Heckman c.s weten dat aan het gebrek aan psychologische begeleiding ter plekke rondom de uitvoering van de (finale)wedstrijden. Zwemkampioen Van de Hoogenband daarentegen wist reus - schoenmaat 51 - Thorpe in de finale van het koningsnummer wel opnieuw te verslaan. Een nieuwe - commercieel aantrekkelijke - puur Hollandse held was opgestaan: Pietertje. Hij had evenzogoed nooit meegedaan aan de voorbereidende mentale trainingsessies te Papendal.

'Daar waar je struikelt, ligt je schat', aldus Campbell. Heckman heeft zich inmiddels opgewerkt tot professor aan de Hogeschool van de Kunsten te Rotterdam. Het concept van de Reis heeft hij dit keer omgezet in een nieuwe didactiek voor het kunstvakonderwijs. Kern van de opleidingsfilosofie: door groter bewustzijn is het beter mogelijk je prestaties op 'flow' te sturen. Frequent flow = sustainable performance. Je moet er in geloven.

De klassieke held als (mis)leider
De klassieke held verslaat het kwaad en brengt redding. De gewone mens bewondert zijn moed en opofferingsgezindheid. Dat is het geijkte heroïsch profiel. Naar verluidt voldeed de Soldaat van Oranje er zeker aan. Vaak echter zijn helden ook roekeloze, arrogante baasjes. IJdeltuiten die onbevreesd en behept met een flinke dosis naïviteit naar eeuwige (publieke) roem streven. Bij nader inzien was Lance Armstrong zo iemand. Bij 'The Boss lagen goed en kwaad dicht bij elkaar. Voor de drie S'en - status, sex en salaris - had hij alles over. De heldenvererende media konden daar maar geen genoeg van krijgen. Sportjournaliste Juliet Macur wist wel beter.

In 'De leugens van Lance' doet ze met ingehouden trots relaas over haar jarenlange journalistieke speurwerk. Lance kon haar wel schieten. Tevergeefs probeerde hij haar publiekelijk belachelijk te maken. Haar wraak smaakt met dit boek duidelijk meer dan zoet. Na het USADA-rapport van het anti-doping agentschap (2012) en de openbare biecht bij Oprah Winfrey is het qua nieuwswaarde toch wel een beetje mosterd na de maaltijd. Als neverending story daarentegen tijdloos.

De Roeping
Lance Armstrong (geb. 1971) was van eenvoudige komaf, op de basisschool een pestkop, bleef op de middelbare school een buitenstaander en blonk niet uit op het gebied van football en baseball. Hij wilde liever zwemmen, hardlopen of fietsen in de buitenlucht. Aan studeren had hij een broertje dood. Hij groeide op in een problematisch gezin. Zijn eerste vader kon zijn handen niet thuis houden en ging regelmatig vreemd. Tiener Lance werd thuis onhandelbaar en stortte zich op de triatlon. Op zijn zestiende werd hij profsporter en verdiende hij 20.000 dollar per jaar. Hoe beter hij presteerde, hoe arroganter hij werd. Een echte hufter. Sportliefhebber, vastgoedspeculant en soigneur John Thomas Neal van de wielerploeg Subaru-Montgomery haalde hem rond zijn twintigste over om de triatlon in te ruilen voor de olympische sport wielrennen. Lance wist wat hem te doen stond. De jacht op roem, geld en vrouwen was geopend.

De Beproeving
Armstrong's ster rees snel. In 1993 werd hij de één na jongste wereldkampioen wegwielrennen aller tijden. Tijdens zijn verblijf in Europa hoorde hij van de succesvolle coach, sportarts en dopingleverancier Ferrari. Dankzij diens hulp won Armstrong als eerst Amerikaan de Waalse Pijl. Aan het eind van het wielerseizoen stond hij in 1996 zevende op de wereldranglijst. Nike werd zijn sponsor. De hoogste baas Paul Knight had net een lucratieve overeenkomst getekend met de organisatoren van de Tour de France.

Met Lance als boegbeeld werd de aanval ingezet om de internationale wielermarkt te veroveren. In het najaar van 1996 ging het echter goed mis. Bij Armstrong werd teelbalkanker vastgesteld met uitzaaiingen naar zijn longen en hersenen. Zware operaties volgden. Hij overleefde en werd in 1997 genezen verklaard. Besloten werd een stichting voor de overlevenden in de strijd tegen kanker op te richten. Samen met zijn nieuwe vrouw Kristin overwoog hij nooit meer te fietsen en zich als gezinnetje te settelen. Het heilige moeten speelde echter op. Hij moest en zou - liefst meerdere malen - de Tour winnen. Hoe dan ook. Goedschiks dan wel kwaadschiks. Hetgeen geschiedde.

De Terugkeer
De Tour winnen. Ploegleider Bruyneel en dokter Ferrari stelden samen met Armstrong het aanvalsplan op. Een tactisch dopingprogramma maakte er integraal onderdeel van uit. Lance trainde voorafgaand aan de start van de ronde van Frankrijk als een bezetene en maakte in 1999 een verbazingwekkende comeback. In de periode 1999-2005 wist hij zeven keer achter elkaar in de gele trui Parijs te halen. Met behulp van Nike - de bedenkers van onder meer het befaamde gele polsbandje - werd voor de stichting 'Livestrong' in enkele jaren tijd meer dan 500 miljoen dollar opgehaald. Armstrong's autobiografie 'It's not about the bike' werd voor veel kankerpatiënten het handboek van hoop en volharding.

Lance was de leider van het 'Livestrong-leger' dat overal ter wereld mensen nader tot elkaar bracht. Invloedrijke zakenlieden, politici, topadvocaten, fans, sponsors, journalisten: ook al wisten ze meer, niemand durfde als klokkenluider te fungeren. De NV Armstrong opereerde als een soort maffia-organisatie met alle bedreigingen, omerta's en tegenstander uitschakelingen van dien. Ook na 2005 - toen hij niet meer aan de Tour deelnam - wist hij en zijn team alle dopingbeschuldigingen te ontkrachten. De inmiddels puisant rijke superheld behoorde tot de buitencategorie van 'The Sports Immortals'. Het vervullen van een invloedrijke politieke loopbaan was voor de multimiljonair slechts een kwestie van tijd. Zo leek het.

De Neergang.
Na 2005 volgde Armstrong met gemengd gemoed de perikelen rond de Tour. Het rommelde aan het dopingfront. Hij hoefde gelukkig met zijn machtige vrienden en juridische adviseurs voor niets en niemand bang te zijn. Dopingfraude? Hij voelde zich geenszins valsspeler. 'Al het spul dat ik innam, hoorde bij mijn werk', hield hij zich voor. Edgar Allan Poe - epo voor ingewijden - was in zijn tijd uit het hele wielerpeloton niet meer weg te denken. Woedend werd hij toen hij hoorde dat de Fransen stelden dat de Tour van 2008 de schoonste aller tijden was. Wat denken die klojo's wel niet. Hij zal ze mores leren.

Als hij in 2009 niet zo dom was geweest om zijn sportieve comeback te maken, zou hij vermoedelijk nooit gepakt zijn. Het anti-doping agentschap de USADA had echter inmiddels een overweldigende hoeveelheid belastend materiaal tegen Armstrong verzameld. Om verschillende redenen verbraken oud-ploeggenoten en collega's als Landis, Hamilton en zijn grote vriend George Hincapie bovendien de 'omerta' die tot dan toe voor het dopingregiem kracht was. Ten lange leste bekende de onbetwiste (mis)leider van de wielerkaravaan. Het superheldenembleem werd met grof geweld door vriend en vijand van zijn borst gescheurd. Een levenslange schorsing voor alle olympische sporten volgde. Zelfs van een morele comeback zou nooit meer sprake mogen zijn.

Een reis langs de U van nieuw leiderschap
Natuurlijk, Armstrong zondigde systematisch tegen de oorspronkelijke kernwaarde van sport. In dat opzicht speelde hij vals. Tegelijkertijd was hij een product van de op geld gedreven commerciële sportwereld en een onkritische heldenvererende mediasportcultuur. Nike, Armstrong zelf en vele mede verantwoordelijke profiteurs en fraudeurs ontbrak het aan een integer moreel kompas. Aan de nodige moed en bevlogenheid ontbrak het hen niet. Ze ontbeerden wel zicht op hun diepste drijfveren en handelden daardoor als 'amorele calculators'.

Volgens Twan van Kerkhof sterft de heroïsche macholeider die alle touwtjes strak in handen heeft spoedig uit. In 'De reis van de leider' stelt hij dat zacht het nieuwe hard is. De leiders van morgen handelen niet langer vanuit een hiërarchische machtspositie maar vanuit hun innerlijke overtuiging. Ze zijn wars van statuszoekerij en het vooropzetten van ego's. Vanuit het besef van onderlinge verbondenheid zoeken ze in samenwerking naar de weg vooruit. Voor een betere wereld zijn ze bereid het verschil te maken en persoonlijke offers te brengen. Door langs de zogeheten U te bewegen laten ze de oude aannames en mentale modellen achter zich en krijgt wie dat kan en wil een rol als 'omgekeerd' leider bij het verwezenlijken van wat langzaam maar zeker in opkomst is. Op een integere wijze neem je daarbij tijdelijk de rol van informeel/gedeeld leider op je. In grote lijnen verloopt de reis van de toekomstige leider als volgt:

Via de linkerpoot word je uitgenodigd je opvattingen en veronderstellingen over de huidige werkelijkheid los te laten. Koester je rijke eerdere ervaringen en leer kijken met de frisse blik van een nieuwkomer met bijbehorende 'opgetrokken wenkbrauwen'. Daal af naar de bodem van de U. Daar start de innerlijke reis.

Via onder meer Oosterse aandachtsoefeningen probeer je in contact te komen met je diepste drijfveren en je kernwaarden als persoon. Van daaruit zet je je nieuwe manier van waarnemen en het diepere inzicht in wie je werkelijk bent om in handelen. Je klimt vervolgens als een 'kick-ass saint' omhoog langs de rechterpoot. Op zoek naar de realisatie van je innerlijke overtuiging en dromen. Durf leiding te nemen en zonder een vooraf bepaalde eindbestemming samen met anderen nieuwe wegen te verkennen. Ga coalities aan, communiceer en maak het verschil Pak moeilijke kwesties aan en stuur als' lichte' leider de verandering in dialoog met actief betrokken 'zware' volgers met een gemeenschappelijke visie als kompas. Van de oude naar de nieuwe wereld het ego voorbij.

Een opgave waar de ware held U tegen zegt.

Leestips
- Frank Heckman & Steven de Bie (2004). Reis van de Held. Utrecht: A.W. Bruna Uitgevers B.V.
- Juliet Macur (2014). De leugens van Lance. Amsterdam: Uitgeverij Thomas Rap.
- Twan van Kerkhof (2013). De reis van de leider. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Business Contact.

Adri Broeke (1946) verdiende de kost als bollenpeller, bakkersknecht, gymleraar, beroepsopleider, consultant, lector en als onderzoeker. Op 25 maart 2010 is hij gepromoveerd. De titel van zijn proefschrift: ‘Professioneel Sportmanagement Vernieuwen’. Zijn favoriete boek is: ‘De A.F.C.’ers’ van J.B. Schuil.