Op zoek naar... authentiek leiderschap en betoverend sportbestuur

'Entzauberung' klinkt mooier dan het is. De socioloog Max Weber gebruikte die term om er de overgang van de mythische naar de moderne maatschappij mee aan te duiden. In de bedrijfstak sport is de strijd tussen romantiek en functionaliteit nog lang niet gestreden. Wel of geen oortjes toestaan tijdens de wielerkoers? Al dan niet ICT-hulpmiddelen inschakelen bij scheidsrechterlijke beslissingen? Moet de gepassioneerde 'club van het volk' zwichten voor de calculerende 'club van het geld'. Betovering en onttovering staan op gespannen voet met elkaar.

Momenteel is Ajax het strijdtoneel. Het zakelijke voetbalkamp staat lijnrecht tegenover dat van de liefhebbers van 'het spelletje'. Met voetbalromanticus Cruijff en homo economicus Van de Boog in de hoofdrol. Beide krijgsheren zijn overtuigd van hun eigen gelijk en onoverwinnelijkheid. Allebei zitten ze vol (publicitaire en financiële) streken. Het Hoger Doel dat ze zeggen na te streven is gelijk: het clubbelang. Maar in de sportbusiness many men can make a fortune but very few can build a family. Dat ga je pas zien als je door hebt wat 'echt' leiderschap daadwerkelijk betekent.

Leading from behind
Als we de marketinggoeroes mogen geloven, is authenticiteit weer helemaal je van het. De eigentijdse consument wil echte stukjes fruit in de muesli. Chocolade en koffie moet 'fair-trade' zijn. Vlees uit de bio-industrie bestempelen we als onnatuurlijk. We willen een originele - veel te dure - Rolex. We schaffen een 'echte' Apple aan. Zo'n i-Pad is niet zo maar een ding. Apple is een evangelie met Steve Jobs als bevrijdings-CEO (Chief Executive Officer). Miljoenen volgelingen ontlenen daar hun identiteit aan. Echte merken betoveren. Als mens komt voor 'authentiek zijn' aanzienlijk meer kijken. Laat staan voor 'echt' leiderschap.

Echte leiders creëren nieuwe leiders in plaats van volgelingen. In de film 'Invictus' wordt schitterend in beeld gebracht hoe Mandela daarbij volgens het principe 'leading from behind' te werk ging. 'He stays behind the flock, letting the most nimble go out ahead, where upon the others follow, not realizing that all along they are being directed from behind'. Niks niet, 'Ik weet de weg, volg mij!', à la Van den Boog of Cruijff. Powermanagement of 'leading from the front' is over en uit. Wie de ballen verstand heeft van het overbruggen van tegenstellingen scoort niet langer in de bedrijfstak betaald voetbal. Een betaald voetbalclub - zeker in ons land - heeft alleen bestaansrecht en Toekomst als het (maatschappelijk) verankerd is in een netwerk van (regionale) relaties. Zowel zakelijk als sportief. Daar hoort een nieuwe vorm van leiderschap bij: 'echte' leiders en betoverend (netwerk)bestuur.

De cirkel van authenticiteit
Wat wordt bedoeld met authentiek leiderschap? En wat levert het op, voor jezelf en het groter geheel waarvan je deel uitmaakt? Rick Willemsen is op zoek gegaan naar antwoorden op dit soort vragen. Hij is bij zichzelf te rade gegaan, de betreffende literatuur ingedoken en heeft een tiental ervaringsdeskundige CEO's hierover doorgezaagd. Dit alles met als resultaat een mooi boek: gedegen onderbouwd, prettig leesbaar en praktisch prima te gebruiken. Hij ontdekte dat een 'echte' leider in zijn werkzame leven meerdere malen 'De Cirkel van Authenticiteit' doorloopt. Om telkens op een hoger plan acterend het wiel opnieuw uit te vinden. Alleen zo kom je erachter wie je werkelijk bent, hoe je authenticiteit zichtbaar maakt en op welke wijze je 'from behind' verbinding kan leggen tussen mensen. Om dan uiteindelijk van daaruit resultaten te boeken: samen met anderen in een team of organisatie.

Authentiek is iemand die over zelfbewustzijn, zelfwaardering, zelfsturing en zelfdiscipline beschikt. Zichzelf door en door kent. Met behulp van introspectie is hij/zij vertrouwd geraakt met zijn innerlijke drijfveren, emoties en overtuigingen. Hij weet waar hij wel/niet goed in is en heeft de persoonlijke rijpheid om aan zichzelf leiding te geven. Vanuit dit identiteitsbesef komt hij/zij tot een eigen invulling van de componenten zelfsturing, zelfdiscipline etc. Je moet dus eerst authentiek zijn om - met wie je bent corresponderend - authentiek gedrag te (kunnen) tonen. Dat wil zeggen in elke rol en elke situatie (thuis op de bank, bij de benzinepomp, in de directiekamer, op de tribune) herkenbaar, geloofwaardig, transparant en betrouwbaar te handelen. Een echte leider draagt met lef zijn visie uit, voegt waarde toe en beschikt over een breed beïnvloedingsrepertoire om dingen voor elkaar te krijgen. Dienstbaar, bescheiden, zonder zichzelf op de voorgrond te plaatsen. Maar ook pragmatisch, volhardend en verzoenend tegenstelling overbruggen. Dat is niet 1,2,3, voor iedereen bereikbaar. Voor zowel FC Cruijff als NV Ajax geldt als gemeenschappelijke doel om in het belang van de gehele Amsterdamse voetbalgemeenschap het onmogelijke mogelijk maken. Daar is betoverkracht voor nodig.

Echte leiders zijn ook pragmatisch. Ze willen resultaten boeken. Waarde creëren voor alle betrokkenen. Of het nu de fans, de spelers of de geldschieters zijn. Ze zijn benaderbaar, leggen verbinding en komen overtuigend en geloofwaardig over. Ze staan open voor andermans perspectief en tonen gemeende interesse in de ander. Ze investeren in relaties en scheppen een klimaat waar geen angst of dreiging heerst. Er is ruimte voor discussie en dialoog. Wie het weet mag het zeggen. De bijdragen van (netwerk)partners worden respectvol gewaardeerd en serieus genomen. Van zulk leiderschap gaat een magnetiserende werking uit. Die uitstraling van kracht en wijsheid biedt mensen hoop en zelfvertrouwen in onzekere tijden. De beschermheren van zowel de bedrijfsmatige als van de voetbalkundige 'Hearts &Minds van Ajax' blijken dat tot nu toe voor geen meter te kunnen: coachen van onzekerheid.

Coachen van onzekerheid
Algemeen directeur Tom Gerbrands doet in 'Te Koop AZ' verslag van zijn ervaringen in de periode na oktober 2009 toen de betaald voetbalorganisatie uit Alkmaar balanceerde tussen hoop en vrees. De bank van de grote geldschieter Dirk Scheringa was omgevallen. Paniek in de tent. Trainers, medewerkers, contractspelers en het managementteam leefden in grote onzekerheid. Gerbrands bleef overeind. In een uiterst publiciteitsgevoelige bedrijfstak met een ongekend hoog risicoprofiel en enorme druk uit de achterban, hield hij zijn hoofd koel (o.a. met hardlopen!) en vertoonde managerial leadership door in control te blijven. Doordacht, pragmatisch, op de achtergrond vol zelfvertrouwen en bindende kracht bleef hij dicht bij zijn zogenoemde 'affirmatieven', zijn in de loop der jaren ontwikkelde 'echte' sterke punten. Geen mooie praatjes verkopen, maar tegenstellingen overbruggen, mensen hoop bieden en de (financiële) balans bewaren. Het relaas van Toon is van A tot Z een overtuigend verhaal.

Als voorzitter van het platform 'Coachen vanaf de zijlijn' heb ik Ajax onlangs een op jarenlange voetbalervaring en uitgebreid bedrijfswetenschappelijk onderzoek gebaseerd adviesrapport aangeboden. Gratis en ongevraagd. Het bleef lange tijd stil aan de overkant... A hero is a man who is afraid to run away. Tot vorige zondag 17 april jl. Directeur Van den Boog zag in dat hij zelf onderdeel was (geworden) van de Achilleshiel van Ajax. Per 1 juni neemt hij de wijk, op zoek naar een nieuwe weg voor (persoonlijk? zakelijk?) succes. Het ontsloeg mij van mijn professionele geheimhoudingsplicht. Met het oog op het belang van een nieuw Big Hairy Audicious Goal - Een Betoverende Toekomst - maak ik hier (geheel tegen mijn gewoonte in) de oorspronkelijke management-summary digitaal openbaar:

1. De enige zaken die in een betaald voetbal organisatie spontaan ontstaan, zijn wanorde, wrijving en slecht presteren (vrij naar P. Drucker).

2. No hard feelings, no pain, no gain is in de topsport en in de top van het bedrijfsleven een ongeschreven wet. Hou je eraan.

3. Luister goed naar wat Cruijff al jaren 'echt' zegt: "Ik heb veel ideeën, maar ik kan het niet altijd goed coördineren." Ondersteun en waardeer hem. Laat hem niet de baas spelen. Da's logisch.

4. Stel als voorwaarde voor het aanstellen of aanblijven van bestuurs- en directieleden dat ze aantoonbaar de 'Cirkel van Authenticiteit' een paar keer met goed gevolg doorlopen hebben. Naar boven delegeren is voortaan uit den boze.

5. Echte leiders zijn in de bedrijfstak sport schaars. Vraag Toon Gerbrands om de rol van interim-manager c.q. tijdelijk leiderschap te vervullen en nieuwe (sport)leiders op te leiden. Gebruik de expertise en ervaring van oud-Ajax trainers. Vanzelfsprekend op vrijwilligersbasis Pro Deo.

6. Schoenmaker blijf bij je leest. Benut het talent en de betrokkenheid van gelouterde oud-Ajax spelers. Laat ze in en rondom de selectieteams op eigen kracht doen waar ze goed in zijn. Leid ze 'van achteren' door sturing en rugdekking te geven.

7. In de bedrijfstak betaald voetbal is 'echt' leiderschap net als 'slim' voetbalverstand niet te koop. Je moet het als clubgemeenschap zelf zorgvuldig ontwikkelen. Smijt niet met geld. Gebruik je netwerk. Deel kennis met elkaar. Bouw op.
8. Het is een stuk moeilijker om oude ideeën los te laten dan om nieuwe eigen te maken. Neem dat gerust van mij aan.

Leestips
- Willemsen, R. (2011). Echte leiders in echte organisaties. Meer impact door authenticiteit.
 Scriptum uitgeverij.
- Gerbrands, T. (2011). Te Koop AZ. Coachen van onzekerheid.
 Pharos uitgeverij.