door: Lennart Bloemhof
Na de tragische dood van grensrechter Richard Nieuwenhuizen in december 2012 besloot de KNVB haar activiteiten rond het al bestaande thema ‘sportiviteit en respect’ te intensiveren. De voetbalbond spoorde verenigingen aan om zelf met initiatieven te komen. Dat resulteerde in reacties van ruim driehonderd personen, verenigingen en organisaties. De KNVB nodigde eind juni de initiatiefnemers uit voor een bijeenkomst in Zeist, waar de diverse ideeën werden samengebracht, gepresenteerd en bediscussieerd. Sport Knowhow XL sprak daarover met drie uiteenlopende deelnemers aan die bijeenkomst.Opvallend is dat twee van de drie initiatieven een groene kaart zien als symbool voor sportief gedrag. Maar waar het ene initiatief al ruim voor het tragische incident rond de grensrechter ontkiemde, kreeg het andere sportiviteitsinitiatief vorm in de bezinningsperiode, kort na het overlijden van de grensrechter. En wel vanuit de particuliere sector.
OpvoedkundigPatrick Cohen en Mark van Iersel zijn twee oud-jeugdvoetbaltrainers van Willem II. 'Zonde', dachten ze, toen hun twintigjarig dienstverband als jeugdtrainer bij de betaald voetbalclub uit Tilburg in 2007 eindigde. “We hadden veel expertise op het gebied van jeugdvoetbal en die kennis zou niet meer benut worden”, zegt Patrick Cohen. Ze besloten in 2009 hun ervaring te delen met enthousiaste jeugdtrainers van amateurclubs in de regio Tilburg via een eigen project, genaamd P&M Jeugd Voetbal Begeleiding. Volgens Cohen missen welwillende ouders in het amateurvoetbal relevante kennis om jeugdspelers echt beter te maken: “Ze doen hun kennis voornamelijk op via tv-programma’s als Voetbal International, maar bij het beter maken van jeugdspelers komt veel meer kijken.” Met de dood van Richard Nieuwenhuizen verschoof de voetbaltechnische invalshoek van hun project naar een pedagogische, gefocust op het bijbrengen van normen en waarden via positieve coaching.
Directe aanleiding voor die
switch was het verzoek van de KNVB aan het adres van amateurvoetbalclubs om zich te bezinnen, kort na het overlijden van de grensrechter. “Die oproep inspireerde ons en om inhoud te geven aan het KNVB-verzoek organiseerden wij op 8 december een bijeenkomst bij de Tilburgse voetbalvereniging TSV Gudok, de club waar we structureel werkten met ons programma, met onder meer een stellingendebat.”
Groene kaart en sterrensysteemGedurende die samenkomst ontstond bij de aanwezigen het besef om tot concrete sportiviteitsideeën te komen. De sportwethouder van Tilburg was een van de aanwezigen en dacht enthousiast mee. “Zijn aanwezigheid en meedenken motiveerden ons”, zegt Cohen, waarna hij samen met Van Iersel de voorgestelde ideeën verder uitwerkte rond de jaarwisseling en deze uiteindelijk meenam naar de KNVB-bijeenkomst in juni.
Eén van die uitgewerkte ideeën is het meegeven van een groene kaart aan de scheidsrechter. De leidsman kan deze kaart aan het einde van de wedstrijd uitdelen aan een speler, trainer, leider of ouder als positief signaal, en kan de kaart vervolgens in de bestuurskamer ruilen voor een consumptiebon. Een ander initiatief is het rangschikken van elftallen op basis van sportiviteit via een sterrensysteem. De scheidsrechter geeft een team na afloop een aantal tussen één (onsportief) of vijf (sportief) ster(ren).
Cohen: “Bijkomend voordeel van het sterrensysteem is dat je daarmee de zaken als club in de gaten kunt houden. Wanneer een team regelmatig slechts één ster scoort, levert dat gespreksstof op. Elftallen die veel sterren scoren, kunnen juist weer breed uitgemeten worden op de clubwebsite als positief voorbeeld.”
Sinds januari zijn de initiatieven van Cohen en Van Iersel geïmplementeerd bij TSV Gudok. Trainers, leiders en ouders staan centraal in het uitdragen van het ‘Positief Voetbalklimaat’, dat Cohen en Van Iersel met hun plan nastreven.
DraagvlakCohen zegt dat de sportiviteitsplannen inmiddels door de club zijn omarmd. Daarnaast kreeg het idee lof op de KNVB-bijeenkomst. Met name de groene kaart werd geroemd vanwege het simpele en laagdrempelige karakter. Nu is hij samen met Van Iersel druk bezig het initiatief uit te breiden. “We zijn in gesprek met de gemeente Tilburg voor een project met alle negentien amateurverenigingen in de gemeente.”
Wel is het creëren van voldoende draagvlak binnen de vereniging belangrijk voor de slagingskans van een dergelijk sportiviteitsinitiatief. “De clubs moeten dat ook beseffen. Denk erover na hoe je het plan door de club verspreid. Bij TSV Gudok is dat geslaagd. In januari organiseerden wij een informatiebijeenkomst voor alle clubleden. Iedereen is nu op de hoogte en durft elkaar eventueel aan te spreken op onsportief gedrag. Vóór de bezinningsbijeenkomst op 8 december had TSV Gudok een Commissie Normen en Waarden die bestond uit drie personen. Na die dag waren dat er tachtig.”
Een positieve aanpak is volgens Cohen belangrijk in het streven naar meer sportiviteit en respect in het amateurvoetbal. “De KNVB maakte in augustus bekend dat excessen in het amateurvoetbal met vijftien procent waren afgenomen, maar dat kwam voornamelijk door het instellen van zwaardere straffen. Wij geloven in een tweesporenbeleid: aan de ene kant bestaat de curatieve aanpak met zwaardere sancties, maar positieve initiatieven werken preventief en zijn evenzo doorslaggevend”, meent de initiatiefnemer.
Positief
Positiviteit staat ook centraal in het initiatief dat de voetbaltak van omnisportvereniging SV Kampong presenteerde op de KNVB-bijeenkomst. Sinds 2011 is de Utrechtse voetbalorganisatie bezig om een sportiever voetbalklimaat te creëren, gelanceerd vanuit de vereniging zelf. Het project werd al genomineerd voor de Sportiviteit Prijs in 2012.
De voetbalclub opereert als ‘Vreedzame Voetbalvereniging’: een naam die is afgeleid van de lesmethode ‘Vreedzame School’, afkomstig uit het onderwijs en waar Kampong haar sportiviteitsuitgangspunten op baseert. De filosofie achter de methode is gebouwd op drie peilers: respect, verantwoordelijkheid en conflicthantering. Marjon Boers nam als projectleider van Kampong Vreedzame Voetbalvereniging het initiatief mee naar de bijeenkomst in Zeist. Ze legt de aanleiding voor het project uit.
“Kampong is met ruim vijfduizend leden een grote omnisportvereniging. De voetbalclub heeft vijftienhonderd leden, waarvan er ongeveer duizend jeugdlid zijn. Twee jaar geleden kreeg de vereniging daarom de ambitie om meer te zijn dan een voetbalclub alleen. Dat betekende: niet alleen focussen op voetbaltechnische aspecten, maar ook op opvoedkundige thema’s zoals hoe je met elkaar wilt omgaan.”
Boers was elftalleider bij Kampong en sportte daarnaast bij de Utrechtse atletiekvereniging Phoenix, waar ze betrokken raakte bij de 'vreedzame methode' waar de atletiekvereniging al langer mee werkte. Vervolgens introduceerde ze de methode bij Kampong.
Vreedzaam VoetballenTrainers, leiders en jeugdscheidsrechters van Kampong krijgen de cursus ‘Vreedzaam Voetballen’ aangeboden, waarin hen wordt geleerd om goed gedrag te belonen, verantwoordelijkheid te krijgen, te geven en te nemen en als coach zelf het goede voorbeeld uit te dragen. Verder wordt spelers geleerd om conflicten op te lossen en te voorkomen.
Boers: “We zijn nu twee jaar bezig met de methode en merken dat de sfeer positiever is geworden binnen de club. Dat is te zien aan kleine dingen, zoals spelers die minder op elkaar mopperen en de cursus die door iedereen serieus wordt genomen. Ook vullen trainers een vragenlijst in over vaardigheden van zichzelf en het team voordat ze starten met de cursus, als een soort nulmeting. Die lijst vullen ze later nogmaals in en de resultaten zijn positief.”
SportiviteitsprijsAl tijdens de allereerste cursuslichting ontstond het idee voor een tweede initiatief, naast de 'vreedzame methode': de groene kaart. “Feedback op de cursus was daar de aanleiding voor”, legt Boers uit. “De deelnemers vonden dat het concept na de cursus levend moest blijven bij zowel kinderen als trainers.”
De groene kaart wil kinderen, coaches en toeschouwers op een positieve manier naar voetbal laten kijken, aldus Boers. “Deze kaart leert kinderen hun mening en gevoelens over een wedstrijd te uiten. Achterliggende gedachte is dat positief gedrag ook weer positief gedrag oproept. Per wedstrijd kan een jeugdteam één groene kaart uitdelen voor het sportiefste moment. De kaart kan uitgereikt worden aan het eigen team, tegenstander, scheidsrechter, één speler, trainer coach, leider of toeschouwer. De reacties van betrokkenen waren direct positief”, zegt Boers.
Leiders vullen na de wedstrijd op een website in aan wie en waarom de groene kaart is uitgedeeld. “Met name de motivatie waarom een team de groene kaart uitdeelt aan de desbetreffende persoon vinden wij belangrijk. Zo blijven ze bewust nadenken over sportiviteit en respect”, benadrukt de projectleider.
Goede wegNa twee succesvolle jaren is de vereniging bezig het initiatief intern uit te breiden. Zo is er al gesproken met de grote hockeytak over de groene kaart. “De planning is om de kaart daar dit seizoen uit te testen. Alleen heeft een groene kaart in het hockey een andere, negatieve betekenis, dus daar moeten we nog even aan sleutelen”, lacht Boers, om daar serieus aan toe te voegen: “Maar een grote vereniging als Kampong kan met dit soort projecten als voorbeeld dienen voor andere clubs en de dood van Richard Nieuwenhuizen was voor ons een bevestiging dat we bezig zijn met een maatschappelijk relevant initiatief.”
VU Een grote partij die al jaren de kar trekt op het gebied van stimulering van sportiviteit en sportiviteitsinitiatieven is de Vrije Universiteit Amsterdam (VU) en haar maatschappelijke netwerk VU Connected, dat dient als brug tussen wetenschap en actuele thema’s in de samenleving. Sinds 2012 reikt de VU jaarlijks de Sportiviteit Prijs uit als beloning voor effectieve sportiviteitsideeën. In mei presenteerde de VU haar wetenschappelijk getoetste
Charter Sportief: een document met aanbevelingen en maatregelen voor de aanpak van geweld, doping en discriminatie in de sport.
Paul van Lange - hoogleraar sociale psychologie aan de VU - was namens de Amsterdamse universiteit aanwezig op de bijeenkomst in Zeist. “Met VU Connected focussen we op relevante thema’s en sport is een maatschappelijk belangrijk onderwerp. Onze eerste bijeenkomst was alweer twee jaar geleden en er zijn veel VU-afdelingen die samenwerken en raakvlakken hebben op sportgebied”, zegt hij over de sportiviteitsfocus van de VU.
Van Lange was een van de wetenschappers die het Charter Sportief samenstelde en het multidisciplinaire karakter van dat initiatief wordt gekenmerkt door de overige samenstellers: Peter Beek (decaan Faculteit Bewegingswetenschappen, VU), Marjan Olfers (bijzonder hoogleraar Sport en Recht, VU), Cees Vervoorn (lector Topsport & Onderwijs, UvA en HvA), Toine Pieters (hoogleraar Metamedica, VUmc) en Anton Cozijnsen (hoogleraar Organisatiepsychologie, VU).
Meer wetenschapOp de bijeenkomst van de KNVB voelde Van Lange zich als wetenschapper niet helemaal op zijn gemak. “Het was wat massaal”, zegt hij. “Dergelijke brainstormsessies zijn bruikbaar, maar je kunt dan oneindig lang gaan praten. Als je het echt goed wilt doen, moet je ook dingen gaan toetsen en onderzoeken.” Van Lange pleit voor een stevige wetenschappelijke fundering onder het sportiviteitsbeleid van de voetbalbond.
“Voor de Charter Sportief hielden we literatuur zorgvuldig tegen het licht en daaruit trokken we conclusies en deden we aanbevelingen op allerlei gebieden voor de sport, allemaal met een wetenschappelijke basis. Daarbij viel het ons op hoe weinig literatuur er eigenlijk beschikbaar was over bijvoorbeeld de relatie tussen sport, agressie en geweld, terwijl dit in de kern juist een sociaal en psychologisch probleem is.”
Volgens de wetenschapper is er daarom nog veel te winnen voor de KNVB in haar zoektocht naar meer sportiviteit en respect op de amateurvelden. “Maar je moet wetenschappelijk onderzoek wel echt willen incorporeren, er bewust voor kiezen en er mensen voor vrij maken.”
Goede wegWel ziet Van Lange het actieplan ‘Tegen geweld, voor sportiviteit’ - dat de voetbalbond in maart presenteerde - als een goede zet. “De tijdstraf van tien minuten bij een gele kaart vind ik bijvoorbeeld heel nuttig. Afkoelen is goed voor de dader, en je ontneemt het slachtoffer tegelijkertijd een tijdje de kans op vergelding. Deze plannen staan ook in het Charter.”
Ook op de KNVB-bijeenkomst zag hij interessante sportiviteitsinitiatieven voorbijkomen. “Het benadrukken van spelregels, op welke manier dan ook, is een goede zaak. Ook zijn initiatieven waarbij 'ingrijpers' in het zonnetje worden gezet bruikbaar. Het is makkelijk om mee te gaan in een scheldpartij tegen de scheidsrechter. Het prikkelen van een tegenreactie op dat gedrag is nuttig. Ook de ideeën om het bezoekende team vriendelijk op te vangen op het sportcomplex stimuleert een sportieve voetbalsfeer.”
Bottom-upVan Lange juicht de bottom-up aanpak van de KNVB in de zoektocht naar effectieve sportiviteitsinitiatieven toe, maar hij benadrukt dat de bond een gidsende rol heeft en onderstreept daarbij het belang van wetenschappelijke toetsing van ideeën. “Er is weinig onderzoek beschikbaar en het zou daarom goed zijn als de VU en de KNVB met elkaar aan tafel gaan en een plan maken. Uiteindelijk blijft sportiviteit en respect op de velden meer een zaak van de KNVB dan bijvoorbeeld van de gemeente.”
Initiatiefnemers Patrick Cohen van P&M Jeugd Voetbal Begeleiding en Marjon Boers van SV Kampong zijn ook enthousiast over de bottom-up aanpak van de KNVB, maar hopen beide dat de voetbalorganisatie betrokken blijft bij het stimuleren van hun initiatieven. Boers: “Ik hoop niet dat al die plannen nu ergens op een bureau in Zeist blijven liggen. Het verspreiden van initiatieven is moeilijk en kost geld. Een helpende hand van de KNVB zou daarom prettig zijn.”
Voor meer informatie:
Kampong Vreedzame Voetbalvereniging,
P&M Jeugd Voetbal Begeleiding en
Charter Sportief | VU Connected
