Skip Navigation LinksHome-Nieuws-5 vragen aan...-Item

5 vragen aan Bart Vanreusel, emeritus hoogleraar sportsociologie 14 april 2020

"De coronacrisis raakt de sport drie keer midscheeps", zegt Bart Vanreusel. De emeritus hoogleraar bestudeerde als sportsocioloog aan de KU in Leuven jarenlang de bewegende mens vanuit een maatschappelijk perspectief. Sport Knowhow XL legde Vanreusel een aantal vragen voor over de impact van de coronacrisis op de sportwereld. In een zoom-gesprek gaat hij daar dieper op in. Belangrijke lessen voor de sport? Op de eerste plaats bescheidenheid.

door: Leo Aquina | 14 april 2020 

1. Wat is de betekenis van sport in onze maatschappij en wat betekent de coronacrisis in sportsociologisch opzicht? 
"Ik begon mijn lessen vroeger altijd met de opmerking dat sport de speelgoedafdeling is van het leven, en dat zien we vandaag de dag. De wereld wordt geconfronteerd met een pandemie en er zijn zorgen van een andere orde. Als sport weten we meteen weer waar we staan."

"De aanval van een wereldwijd virus kan alleen worden aangepakt met doordacht beleid van deskundigen. We zien hoeveel moeite politici daarmee hebben, hoe de civiele samenleving er eigenlijk uitstekend op reageert en hoe de economie er direct onder lijdt"

"Als je kijkt naar de manier waarop de coronacrisis de betekenis van sport in onze maatschappij beïnvloedt, ontkom je niet aan het begrip biopolitiek, dat ooit is geïntroduceerd door de Franse socioloog Michel Foucault. Ik had vroeger tijdens colleges altijd heel wat moeite om dat uit te leggen, maar aan de hand van de coronacrisis is dat een stuk makkelijker geworden. Biopolitiek wil zeggen dat onze biologische en fysieke processen en onze gezondheid ook onderhevig zijn aan politieke keuzes en andersom. Dat zie je nu gebeuren met de aanval van een wereldwijd virus, dat alleen kan worden aangepakt met doordacht beleid van deskundigen. We zien hoeveel moeite politici daarmee hebben, hoe de civiele samenleving er eigenlijk uitstekend op reageert en hoe de economie er direct onder lijdt. De organisatie van de gezondheidszorg in de verschillende landen en ook de keuzes waarmee artsen heel direct worden geconfronteerd, ook dat is biopolitiek. "

5vragenaanBartVanreusel-1"Ook de wedstrijdsport, maar eigenlijk alle vormen van sport en bewegen, zijn een belangrijk domein in biopolitiek. Daarin kun je drie dimensies onderscheiden: ten eerste sport als fysieke confrontatie, ten tweede de sport als vooraanstaande plek van sociale verbinding en ten derde de prestatiesport, waar sport aansluit bij onze spektakelmaatschappij, sport als entertainment. Geen van drieën is op dit moment mogelijk. De coronacrisis heeft de sport drie keer midscheeps geraakt. Alleen het individueel gezond bewegen blijft beperkt mogelijk." 

2. Welke schade richt de coronacrisis aan in die drie verschillende dimensies?
"Als we de media moeten geloven, lijkt het wel alsof het economische model van onze prestatiesport de grootste klap krijgt, maar volgens mij is dat de minst belangrijke schade. Misschien minder zichtbaar, maar veel zwaarwegender is de maatschappelijke schade nu de ontmoeting en de verbinding wegvallen. Wij zijn sociale wezens, maar we kunnen niet meer samen sporten en daarmee valt de gemeenschap weg. We zijn de maatschappelijke rijkdom van de sport in één klap kwijt. Dat is schadepost nummer één, ook al kun je het niet in economische modellen omzetten."

"De tweede grote klap is er voor de fysieke dimensie. We hebben de afgelopen jaren enorme vooruitgang geboekt als het gaat om een gezonde leefstijl door middel van sport. Dat wordt nu behoorlijk moeilijk en in sommige gevallen zelfs onmogelijk."

"De aanvang van het wielerseizoen is een lenteritueel, de Ronde van Vlaanderen is de hoogmis en die viel weg. Dat laat heel veel mensen verweesd achter"

"Tot slot de spektakelmaatschappij. Ook daar zien we dat alle evenementen wegvallen, tot en met de Olympische Spelen. Dat heeft grote impact. De lockdown viel samen met het begin van het wielerseizoen en vooral hier in Vlaanderen voelen we dat wel. De aanvang van het wielerseizoen is een lenteritueel, de Ronde van Vlaanderen is de hoogmis en die viel weg. Dat laat heel veel mensen verweesd achter."

"Nochtans leert het ons ook veel over onze maatschappij. Als surrogaat voor de hoogmis werd een virtuele Ronde van Vlaanderen georganiseerd. Ik had van tevoren mijn bedenkingen, maar ik stond uiteindelijk te kijken van het resultaat. Het was een technologische reproductie van de biologische inspanning van de mens. Het deed mij denken aan het boek La société du spectacle van de Franse filosoof Guy Debord. Al in 1967, we hadden nog geen computers, voorspelde hij een nieuw soort van samenleving op basis van beelden. Ik citeer: 'De waarneembare wereld wordt geleidelijk vervangen door een keur van beelden die erboven staat. Wat we bedoelen met spektakel is geen geheel van beelden, maar een maatschappelijke verhouding tussen personen door bemiddeling van beelden.' Het was exact de Ronde van Vlaanderen 2020. Dat technologisch hoogstandje wijst op de creativiteit vandaag de dag."

5vragenaanBartVanreusel-23. De economische schade in de topsport is volgens u de minst belangrijke. Toch lijkt voetbalwereld te schudden op haar grondvesten. Hoe duidt u dat?
"Jazeker, we lezen overal dat de voetbalwereld in de economische problemen zit, maar ik vraag mij af of dat wel te wijten is aan dit virus. Misschien moeten we iets verder kijken en ons afvragen of die hele voetbalindustrie wel is gebaseerd op een duurzaam economisch model, een model dat nog eens tegen een stootje kan, en dan denk ik: neen, dat is het niet. De hele voetbalindustrie, uitzonderingen daargelaten, is een voorbeeld van neoliberale graai- en woekereconomie. Men heeft op geen enkele manier zorg gedragen voor een toekomstig duurzaam beleid, en ondervindt daar nu ook de directe gevolgen van."

"Je ziet dat men in het neoliberale wereldje van de betaalde sport al jaren elke vorm van overheidsregulering probeert tegen te gaan, maar vervolgens zetten nu in Vlaanderen diverse clubs hun spelers op technische werkloosheid, wat een overheidssteun is om werkloosheid te bestrijden. Die clubs genieten al jaren van allerlei fiscale voordelen, maar kijken nu weer naar de overheid. Dat is onethisch. Deze crisis zou een mooie aanleiding kunnen zijn om het economisch model van de betaalde sport grondig te herzien. Om te weten dat het zo niet verder kon, daar hadden we geen virus voor nodig."

"Hoe een alternatief model eruit zou kunnen zien? Ironisch genoeg zou je dan moeten kijken hoe men de professionele sport in de Verenigde Staten, toch een land met een vrije economie, heeft georganiseerd en gereguleerd. Daar is wel sprake van regulering en van maatregelen zoals salary caps om een duurzame en attractieve sporteconomie te organiseren. Ik zeg niet dat het systeem waterdicht is, maar het kan een inspiratie zijn." 

"Als sportsocioloog ben ik naïef genoeg om te blijven hopen dat het verandert. Ik zou pleiten voor een taskforce om dit eens goed onder de loep te nemen"

"We hebben een Europese versie van gereguleerde betaalde sport nodig. Het klinkt wellicht vreemd dat we voor een vorm van regulering naar de Verenigde Staten moeten kijken, maar wat ik zeg is niet nieuw. Of de coronacrisis ook daadwerkelijk tot een waterscheiding leidt in het Europese voetbal, durf ik niet te zeggen. Wellicht kiezen de meeste organisaties na deze crisis ervoor om weer de oude weg in te slaan, maar als sportsocioloog ben ik naïef genoeg om te blijven hopen dat het verandert. Ik zou pleiten voor een taskforce om dit eens goed onder de loep te nemen."

4. De sport is drie keer midscheeps geraakt. Welke blijvende effecten verwacht u van de coronacrisis? 
"De link tussen sport, bewegen en gezondheid, zal hier waarschijnlijk versterkt uitkomen. Wij zijn fysieke en kwetsbare mensen, die mede door fysieke activiteit fit en gezond kunnen blijven. De relatie tussen bewegen en gezondheid zal ons niet wapenen tegen een virus, maar krijgt wel meer nadruk."

5vragenaanBartVanreusel-3"Ook heel het idee van social distancing zal niet zomaar verdwijnen. Het is een vreemd fenomeen van snel aangeleerd gedrag. In de supermarkt lijkt het nog het meest op een omgekeerd spelletje pacman. Het zal voor de sportsector moeilijk zijn om hier mee om te gaan, juist omdat we zo lijfelijk zijn. Het is opvallend om te zien hoe snel de maatschappij zich heeft aangepast en het is de vraag in hoeverre de sport gaat lijden onder een soort maatschappelijke smetvrees."

"Nochtans is de sportsector het schoolvoorbeeld van een vitale sector. Daarmee bedoel ik een sector die in staat is zich aan te passen aan wijzigende omstandigheden. Dat is overigens de eigenlijke definitie van fitness. Darwin's survival of the fittest heeft niets met spierbundels te maken, maar juist met dat aanpassingsvermogen en dat is in de sport ongekend. Dat heb ik onder meer zelf kunnen waarnemen na de oorlog in Kosovo. Ik was daar in 1999 vanuit de Verenigde Naties om te zien hoe de wederopbouw verliep. Wat bleek? Sportclubs en sportbonden waren de eerste organisaties die zich herpakten. Lang voordat er weer functioneel bestuur was in gemeenten en steden, lang voordat het onderwijs en de gezondheidszorg weer op poten waren, werden er alweer sportcompetities georganiseerd. Dat ben ik nooit vergeten. Misschien gaan we dat nu ook weer zien, hoewel dit virus natuurlijk wel iets heel anders is dan een oorlog. Maar er zullen altijd mensen opstaan en activiteiten organiseren, los van of er professionele sportclubs zijn omgevallen of niet."

"We zijn onze sport steeds meer gaan organiseren op speciale plekken, stadions, hallen, banen, maar die zijn nu allemaal niet meer toegankelijk. Dat noopt ons nog meer dan tevoren om na te denken over de inrichting van toekomstige publieke ruimte"

5. Wat zijn de belangrijkste lessen die de sport kan trekken? 
"Als er de afgelopen weken één ding naar voren is gekomen, is het wel de kracht van burgers en dat is ook juist de kracht van sport, want de hele sport is opgebouwd uit burgerinitiatieven. Je ziet nu ook overal creatieve beweegvormen ontstaan. Ik zie nu in volle coronacrisis uitingen van burgerzin en solidariteit zoals ik ze in de sport nog nauwelijks zag. Maar ook binnen de sportsector lopen warme initiatieven. De seniorensportfederatie in Vlaanderen heeft bijvoorbeeld een activiteit opgezet onder de noemer 'Beweeg in uw kot', om ook ouderen tijdens de lockdown binnenshuis in beweging te houden. 'Blijf in uw kot’ is de populaire roepnaam van de overheidsmaatregel. Dat is niet negatief bedoeld, maar een staande uitdrukking in Vlaanderen. We zien ook hoe onze sporthelden worden ingezet om die boodschap uit te dragen."

5vragenaanBartVanreusel-4"We kunnen ook veel leren over het gebruik van de publieke ruimte. We zijn onze sport steeds meer gaan organiseren op speciale plekken, stadions, hallen, banen, maar die zijn nu allemaal niet meer toegankelijk. Dat noopt ons nog meer dan tevoren om na te denken over de inrichting van toekomstige publieke ruimte en daarbij rekening te houden met de bewegende en spelende mens."

"Maar de belangrijkste les is er toch wel een in bescheidenheid. Sport staat niet op de eerste plaats, maar ergens hoog op een rek achter in de winkel. Dat is een les die grote internationale sportorganisaties maar moeizaam lijken te accepteren. Terwijl iedereen, burgers en atleten er allang van overtuigd waren dat de Olympische Spelen van Tokio niet deze zomer konden plaatsvinden, was het IOC blijkbaar de enige club die dat nog niet doorhad." 

"Hetzelfde geldt voor de grote voetbalcompetities. Opgejaagd door het geld en de lopende contracten was de bescheidenheid ver te zoeken. Het zou passend zijn voor zulke organisaties om juist in deze tijd te laten zien dat zij meer zijn dan geldmachines. Of dat gaat gebeuren? De kans dat het op de Olympische Spelen van 2021 in Tokio business as usual wordt, is groot, maar op de lange duur is het model niet houdbaar. De olympische beweging heeft een unieke kans om zich, met begrip van een groot deel van de wereldbevolking te herbronnen, om uit die economische tredmolen van het grote sport-mediacomplex te stappen. De olympische beweging en de internationale en lokale sportbonden moeten nu nadenken over andere en meer duurzame modellen van organiseren om mondiale toernooien op te zetten en atleten te verenigen."

« terug

Reacties: 1

loek jorritsma
14-04-2020

Ben het geheel met Bart eens. Met mijn bijdrage aan deze discussie, zo omstreeks 2006 geschreven en sindsdien op onderdelen bijgesteld, stelde ik vergelijkbare ideeen voor. Ook in een eerdere fase, als wethouden o.a. sport in Hoorn, hield ik me bezig met de inrichting van de publieke en sportieve ruimten voor een nieuwe stad. Het was vanuit die beide ervaringen dat ik voorstelde te komen tot een Sport Effect Rapportage als het gaat om de inrichting van een buurt, wijk, stad, gewest, provincie en een land. en nee, voor mij is 'duurzaamheid' als begrip niet beperkt tot de energievoorziening van de sportaccommodaties. Mij gaat het om de blijvende aanwezigheid van een sociale en technische infrastructuur voor SPORT als maatschappelijk fenomeen en het daarbij BEWEGEN als gezondheidsstimuli.

Reactie toevoegen

Naam*
E-mailadres*
Reactie*
Stuur mij een e-mail als er een nieuwe reactie wordt geplaatst